Χριστουγεννιάτικες ευχές 2021

Την παραμονή των Χριστουγέννων είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω με τον αγαπητό φίλο δημοσιογράφο Γιάννη Γαλανόπουλο, ο οποίος εργάζεται στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ Τρίπολης.

Κατά τη συνομιλία αυτή είχα την ευκαιρία να του παρουσιάσω κάποια στοιχεία για την ιστορία και τη ζωή της Ελληνικής Κοινότητας στο Μπρίστολ της Δυτικής Αγγλίας κι επίσης του έδωσα εόρτιες ευχές, για να τις μεταφέρει στην Πατρίδα και όπου γης υπάρχουν συν-Έλληνες!

Χριστουγ. Εγκύκλιος Α.Θ.Π. 2021

 
Ἀριθμ. Πρωτ. 773
 
ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΗ ΑΠΟΔΕΙΞΙΣ
ΕΠΙ ΤΟΙΣ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΟΙΣ
 

+ Β Α Ρ Θ Ο Λ Ο Μ Α Ι Ο Σ

ΕΛΕῼ ΘΕΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ - ΝΕΑΣ ΡΩΜΗΣ

ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ

ΠΑΝΤΙ Τῼ ΠΛΗΡΩΜΑΤΙ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

ΧΑΡΙΝ, ΕΛΕΟΣ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗΝ

ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΕΝ ΒΗΘΛΕΕΜ ΓΕΝΝΗΘΕΝΤΟΣ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ

 

* * *

 

Ἀδελφοί συλλειτουργοί καί εὐλογημένα τέκνα,
 
Φθάσαντες καί πάλιν εἰς τήν πάμφωτον ἑορτήν τῆς κατά σάρκα Γεννήσεως τοῦ ἐπισκεψαμένου ἡμᾶς ἐξ ὕψους Σωτῆρος Χριστοῦ, δοξάζομεν ἐν ψαλμοῖς καί ὕμνοις τό ὑπερουράνιον ὄνομα Αὐτοῦ. Ἡ Ἐνανθρώπησις τοῦ προαιωνίου Λόγου τοῦ Θεοῦ εἶναι «τῆς σωτηρίας ἡμῶν τὸ κεφάλαιον», τό ὑπέρλογον «ἀεὶ μυστήριον» τῆς θεανθρωπίνης κοινωνίας. Ὁ Θεός, ὡς λέγει μέ ὑπέροχον τρόπον ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, «ὡς φιλάνθρωπος ἐκ τῆς ἀνθρώπου οὐσίας ἀληθῶς ἄνθρωπος γεγονώς, τὸν τοῦ πῶς ἄνθρωπος γέγονε τρόπον μένει διὰ παντὸς ἔχων ἀνέκφαντον· ὑπὲρ ἄνθρωπον γὰρ γέγονεν ἄνθρωπος»[1].
Ἡ θεία Ἐνσάρκωσις, ὁμοῦ μετά τῆς φανερώσεως τῆς ἀληθείας περί τοῦ Θεοῦ, ἀποκαλύπτει καί τήν ἀλήθειαν καί τόν τελικόν προορισμόν τοῦ ἀνθρώπου, τήν κατά χάριν θέωσιν. Θεολογικώτατα, ὁ Ἅγιος Νικόλαος Καβάσιλας διακηρύσσει ὅτι ὁ Χριστός «τὸν ἀληθινὸν ἄνθρωπον καὶ τέλειον πρῶτος καὶ μόνος ἔδειξεν»[2]. Ἔκτοτε, ὁ τιμῶν τόν Θεόν ὀφείλει νά σέβεται καί τόν ἄνθρωπον, καί ὁ ὑποτιμῶν τόν ἄνθρωπον ἀσεβεῖ πρός τόν Θεόν, τόν προσλαβόντα τήν ἡμετέραν φύσιν. Ἐν Χριστῷ, ὁ λόγος τῆς θεολογίας περί τοῦ Θεοῦ εἶναι ἐν ταὐτῷ καί λόγος περί τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἔνσαρκος Θεία Οἰκονομία ἀναιρεῖ ὁριστικῶς τήν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ ὡς δυνάστου, τιμωροῦ καί ἀντιπάλου τοῦ ἀνθρώπου. Ὁ Χριστός εἶναι πανταχοῦ, πάντοτε καί ἐν παντί ἡ ἄρνησις τῆς ἀρνήσεως τοῦ ἀνθρώπου καί ὁ ὑπερασπιστής τῆς ἐλευθερίας του. Ἡ ζωή τῆς Ἐκκλησίας, ὡς ἡ σάρξ τήν ὁποίαν ἀνέλαβεν ὁ ἐνανθρωπήσας Υἱός καί Λόγος τοῦ Θεοῦ[3], ἐκπροσωπεῖ, ἐκφράζει καί διακονεῖ αὐτό τό πανσωστικόν μυστήριον τῆς θεανθρωπινότητος.
Μέ λάβαρον τήν ἐν Χριστῷ «ἄλλην πλᾶσιν» τοῦ ἀνθρώπου καί τήν ἀνακαίνισιν συμπάσης τῆς κτίσεως, ἡ Ἐκκλησία δίδει καί σήμερον τήν καλήν μαρτυρίαν ἔναντι ὅλων τῶν ἐξελίξεων, αἱ ὁποῖαι ἀπειλοῦν τήν ἱερότητα τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου καί τήν ἀκεραιότητα τῆς δημιουργίας, βιοῦσα καί κηρύττουσα τήν ἀλήθειαν τῆς γνησίας πνευματικῆς ζωῆς καί τόν πολιτισμόν τῆς ἀγάπης καί τῆς ἀλληλεγγύης. Διδοῦσα λόγον «περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος»[4], οὐδόλως θεωρεῖ τόν σύγχρονον πολιτισμόν ὡς τήν νέαν ἁμαρτόζωον Νινευί, ἐπικαλουμένη ὡς ὁ Ἰωνᾶς τήν θείαν μῆνιν ἐπ᾿ αὐτόν καί τόν ἀφανισμόν του, ἀλλά ἀγωνίζεται διά τήν ἐν Χριστῷ μεταμόρφωσιν αὐτοῦ. Ἀπαιτεῖται εἰς τήν ἐποχήν μας ποιμαντική φαντασία, διάλογος ὄχι ἀντίλογος, μετοχή ὄχι ἀποχή, συγκεκριμένη πρᾶξις ὄχι ἀπόκοσμος θεωρία, δημιουργική πρόσληψις ὄχι γενική ἀπόρριψις. Ὅλα αὐτά δέν λειτουργοῦν εἰς βάρος τῆς πνευματικότητος καί τῆς λατρευτικῆς ζωῆς, ἀλλά ἀναδεικνύουν τήν ἀδιάσπαστον ἑνότητα τῆς λεγομένης «καθέτου» καί «ὁριζοντίου» διαστάσεως τῆς ἐκκλησιαστικῆς παρουσίας καί μαρτυρίας. Πιστότης εἰς τήν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας δέν εἶναι ἐγκλωβισμός εἰς τό παρελθόν, ἀλλά ἀξιοποίησις τῆς πείρας τοῦ παρελθόντος προσφυῶς ἐν τῷ παρόντι.
          Καί κατά τό παριππεῦον ἔτος, ἡ πανδημία τοῦ κορωνοϊοῦ Covid – 19 ἐταλάνισε τήν ἀνθρωπότητα. Δοξάζομεν τόν Θεόν τοῦ ἐλέους, τόν κρατύναντα τούς εἰδικούς ἐπιστήμονας εἰς τήν ἀνάπτυξιν ἀποτελεσματικῶν ἐμβολίων καί ἄλλων φαρμάκων διά τήν ἀντιμετώπισιν τῆς κρίσεως καί καλοῦμεν ὅσους πιστούς δέν ἔχουν ἀκόμη ἐμβολιασθῆ νά τό πράξουν, πάντας δέ νά ἀκολουθοῦν τά προτεινόμενα ὑπό τῶν ὑγειονομικῶν ἀρχῶν μέτρα προστασίας. Ἡ ἐπιστήμη, ἐφ᾿ ὅσον λειτουργεῖ ὡς διάκονος τοῦ ἀνθρώπου, εἶναι πολύτιμον δῶρον τοῦ Θεοῦ. Ὀφείλομεν νά δεχώμεθα εὐγνωμόνως τό δῶρον καί νά μή παρασυρώμεθα ἀπό τάς ἀνευθύνους φωνάς τῶν μή ἐπαϊόντων καί τῶν αὐτοανακηρυχθέντων εἰς ἐκπροσώπους τοῦ Θεοῦ καί τῆς γνησίας πίστεως «πνευματικῶν συμβούλων», αὐτοαναιρουμένων ὅμως οἰκτρῶς, λόγῳ τῆς ἀπουσίας ἀγάπης πρός τόν ἀδελφόν, τήν ζωήν τοῦ ὁποίου ἐκθέτουν εἰς μέγαν κίνδυνον.
         
Τιμιώτατοι ἀδελφοί καί προσφιλέστατα τέκνα,
 
          Μέ ἀμετακίνητον πίστιν ὅτι τήν ζωήν ἑκάστου ἐξ ἡμῶν καί τήν πορείαν τῆς ἀνθρωπότητος ὅλης κατευθύνει ὁ Θεός τῆς σοφίας καί τῆς ἀγάπης, προσβλέπομεν εἰς ἕν αἴσιον 2022, τό ὁποῖον, ἀνεξαρτήτως τῶν ἐξωτερικῶν δεδομένων καί τῶν ἐξελίξεων, θά εἶναι δι᾿ ἡμᾶς πάντας ἔτος σωτήριον, ἐφ᾿ ὅσον καί κατ᾿ αὐτό τήν πορείαν τῶν πραγμάτων κατευθύνει ὁ φιλανθρώπως πάντα οἰκονομῶν Χριστός, «ὃς πάντας ἀνθρώπους θέλει σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν»[5].
Τοῦ Κυρίου εὐδοκοῦντος, κατά τήν Ἁγίαν καί Μεγάλην Ἑβδομάδα τοῦ ἐπερχομένου ἔτους, θά πραγματοποιηθῇ ἐν τῷ πανσέπτῳ καθ᾿ ἡμᾶς Κέντρῳ, ἡ τελετή Καθαγιασμοῦ τοῦ Ἁγίου Μύρου. Θεωροῦμεν ἀνεπανάληπτον θείαν δωρεάν πρός τήν ἡμῶν Μετριότητα, ὅτι θά ἀξιωθῶμεν νά προστῶμεν τῆς πανηγυρικῆς καί κατανυκτικῆς αὐτῆς τελετουργίας διά τετάρτην φοράν κατά τήν διάρκειαν τῆς ταπεινῆς ἡμῶν Πατριαρχίας. Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν!
          Μέ αὐτά τά αἰσθήματα, προσκυνοῦντες εὐσεβοφρόνως τό ἐν Βηθλεέμ τεχθέν παιδίον Ἰησοῦν, στρέφομεν τήν σκέψιν ἡμῶν πρός τούς ἐκεῖσε ἀδελφούς Χριστιανούς μας καί προσευχόμεθα διά τήν εἰρηνικήν καί ἁρμονικήν συνύπαρξιν ὅλων τῶν διαβιούντων εἰς τήν Ἁγίαν Γῆν.
Ἐπί δέ τούτοις, εὐχόμεθα πᾶσιν ὑμῖν, τοῖς ἐγγύς καί τοῖς μακράν, εὐλογημένον τό Ἅγιον Δωδεκαήμερον, ὑγιηρόν δέ, καλλίκαρπον ἐν ἔργοις ἀγαθοῖς καί μεστόν θείων δωρημάτων τόν νέον ἐνιαυτόν τῆς χρηστότητος τοῦ Κυρίου, ᾯ ἡ δόξα καί τό κράτος εἰς τούς ἀπεράντους αἰῶνας. Ἀμήν.
 

Χριστούγεννα ‚βκα’

† Ὁ Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίος

διάπυρος πρός Θεόν εὐχέτης πάντων ὑμῶν

 
--------------------------------------------
Ἀναγνωσθήτω ἐπ᾿ ἐκκλησίας κατά τήν Θείαν Λειτουργίαν τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων, μετά τό Ἱερόν Εὐαγγέλιον.

---

[1] Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Κεφάλαια διάφορα Θεολογικὰ καὶ Οἰκονομικὰ περὶ ἀρετῆς καὶ κακίας, ἑκατοντὰς πρώτη, ΙΒ´, PG 90, 1184.
[2] Νικολάου Καβάσιλα, Περὶ τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς, PG 150, 680-81.
[3] Πρβλ. Ἰωάννου Χρυσοστόμου, Ὁμιλία πρὸ τῆς ἐξορίας, PG 52, 429.
[4] Πρβλ. Α’ Πέτρ. γ’, 15.
[5] Α’ Τιμ. β’, 4.

H Γέννηση του Θεανθρώπου

 

Ο συγκλονιστικός λόγος του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου στη γέννηση του Χριστού

 

Σ’ αυτόν λοιπόν που θ’ αμφισβητήσει την άσπορη γέννηση του Λόγου του Θεού, θα επικαλεστώ ως μάρτυρα την αμόλυντη σφραγίδα της παρθενίας.

Πες μου λοιπόν, Ιουδαίε, γέννησε η Παρθένος ή όχι;

Κι αν μεν γέννησε, γιατί δεν ομολογείς την υπερφυσική γέννηση; Αν πάλι δεν γέννησε, γιατί εξαπάτησες τον Ηρώδη; Όταν εκείνος ζητούσε να μάθει που θα γεννηθεί ο Χριστός, εσύ δεν είπες «στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας»;  (Ματθ. 2:4) Μήπως εγώ γνώριζα την πόλη ή τον τόπο; Μήπως εγώ γνώριζα την αξία του Βρέφους που ήρθε στον κόσμο; Ο Ησαΐας και οι προφήτες σας δεν μίλησαν γι’ Αυτό; Κι εσείς, οι αγνώμονες εχθροί, δεν εξηγήσατε την αλήθεια; Εσείς, οι γραμματείς κι οι Φαρισαίοι, οι ακριβείς φύλακες του νόμου, δεν μας διδάξατε για το Χριστό; Εσείς δεν ερμηνεύσατε τις Γραφές;

Μήπως εμείς γνωρίζαμε τη γλώσσα σας; Και όταν γέννησε η Παρθένος, εσείς δεν παρουσιάσατε στον Ηρώδη τη μαρτυρία του προφήτη Μιχαία, «Αλλ’ από σένα, Βηθλεέμ, πόλη της περιοχής του Εφραθά, αν και είσαι μια από τις μικρότερες πόλεις του Ιούδα, θα αναδειχθεί αρχηγός του Ισραήλ» (Μιχ. 5:1);

Πολύ καλά είπε ο προφήτης «από σένα». Από σας προήλθε και παρουσιάστηκε σ’ ολόκληρο τον κόσμο.

Παρουσιάστηκε ως άνθρωπος, για να καθοδηγήσει τους ανθρώπους. Παρουσιάστηκε ως Θεός, για να σώσει την οικουμένη.

Μα τί ωφέλιμοι εχθροί που είστ’ εσείς! Τι φιλάνθρωποι κατήγοροι!

Εσείς κατά λάθος δείξατε πως το νεογέννητο της Βηθλεέμ είναι Θεός. Εσείς Τον κηρύξατε χωρίς να το θέλετε. Εσείς Τον φανερώσατε, πασχίζοντας να Τον κρύψετε. Εσείς Τον ευεργετήσατε, επιθυμώντας να Τον βλάψετε.

Τι αστοιχείωτοι δάσκαλοι είστε, αλήθεια; Εσείς πεινάτε και τρέφετε άλλους. Εσείς διψάτε, και ποτίζετε άλλους. Πάμφτωχοι είστε, και πλουτίζετε άλλους.

Ελάτε λοιπόν να γιορτάσουμε! Ελάτε να πανηγυρίσουμε! Είναι παράξενος ο τρόπος της γιορτής -όσο παράξενος είναι κι ο λόγος της γεννήσεως του Χριστού.

Σήμερα λύθηκαν τα μακροχρόνια δεσμά.
Ο διάβολος καταντροπιάστηκε.
Οι δαίμονες δραπέτευσαν.
Ο θάνατος καταργήθηκε.
Ο παράδεισος ανοίχτηκε.
Η κατάρα εξαφανίστηκε.
Η αμαρτία διώχτηκε.
Η πλάνη απομακρύνθηκε.
Η αλήθεια αποκαλύφθηκε.
Το κήρυγμα της ευσέβειας ξεχύθηκε και διαδόθηκε παντού.
Η βασιλεία των ουρανών μεταφυτεύθηκε στη γη.
Οι άγγελοι συνομιλούν με τους ανθρώπους.
Όλα έγιναν ένα.
Γιατί;

Γιατί κατέβηκε ο Θεός στη γη κι ο άνθρωπος ανέβηκε στους ουρανούς. Κατέβηκε ο Θεός στη γη και πάλι βρίσκεται στον ουρανό. Ολόκληρος είναι στον ουρανό κι ολόκληρος στη γη. Έγινε άνθρωπος κι είναι Θεός. Είναι Θεός και πήρε σάρκα. Κρατιέται σε παρθενική αγκαλιά και στα χέρια Του κρατάει την οικουμένη.

Τρέχουν κοντά Του οι μάγοι. Τρέχουμε κι εμείς.

Τρέχει και τ’ αστέρι για να φανερώσει τον Κύριο τ’ ουρανού. Μα… κι Εκείνος τρέχει. Τρέχει προς την Αίγυπτο. Και φαίνεται βέβαια, πως πηγαίνει εκεί για ν’ αποφύγει την επιβουλή του Ηρώδη. Όμως τούτο γίνεται για να εκπληρωθούν τα προφητικά λόγια:

«Την ημέρα εκείνη ο ισραηλιτικός λαός θα πάρει τρίτος, μετά τους Ασσυρίους και τους Αιγυπτίους, την ευλογία του Θεού πάνω στη γη» (Ησ. 19:24).

Τί λες, Ιουδαίε; Εσύ που ήσουν πρώτος έγινες τρίτος; Οι Αιγύπτιοι και οι Ασσύριοι μπήκαν μπροστά, και ο πρωτότοκος Ισραήλ πήγε πίσω;

Ναι. Έτσι είναι. Οι Ασσύριοι θα γίνουν πρώτοι, επειδή αυτοί πρώτοι με τους μάγους τους προσκύνησαν τον Κύριο. Πίσω τους οι Αιγύπτιοι, που Τον δέχτηκαν, όταν κατέφυγε στα μέρη τους για ν’ αποφύγει την επιβουλή του Ηρώδη. Τρίτος και τελευταίος ο Ισραηλιτικός λαός, που γνώρισε τον Κύριο από τους αποστόλους, μετά τη βάπτισή Του στον Ιορδάνη.

Τι άλλο μένει να πω;

Δημιουργό και φάτνη βλέπω… Βρέφος και σπάργανα… Λεχώνα παρθένα, περιφρονημένη. Φτώχεια πολλή… Ανέχεια πολλή…

Είδες όμως τι πλούτος μέσα στη μεγάλη φτώχεια; Ο Πλούσιος έγινε φτωχός για χάρη μας. Δεν έχει ούτε κρεβάτι ούτε στρώμα. Μέσα σε ταπεινό παχνί Τον έχουν αποθέσει…

Ω φτώχεια, πλούτου πηγή!

Ω πλούτε αμέτρητε, κρυμμένε μες στη φτώχεια!
Μέσα στη φάτνη κείτεσαι και την οικουμένη σαλεύεις.
Μέσα σε σπάργανα τυλίγεσαι και σπας τα δεσμά της αμαρτίας.
Λέξη ακόμα δεν άρθρωσες και δίδαξες στους μάγους τη θεογνωσία.
Τί να πω και τί να λαλήσω;
Να Βρέφος σπαργανωμένο!
Να η Μαρία, Μητέρα και Παρθένος μαζί!
Να ο Ιωσήφ, πατέρας τάχα του Παιδιού!
Εκείνη η γυναίκα, αυτός ο άνδρας. Νόμιμες οι ονομασίες, αλλά χωρίς περιεχόμενο.

Ο Ιωσήφ μνηστεύθηκε μόνο τη Μαρία, και το Άγιο Πνεύμα την επισκίασε. Έτσι, γεμάτος απορία, δεν ήξερε τι να υποθέσει για το Βρέφος: Να πει πως ήταν καρπός μοιχείας, δεν τολμούσε. Να προσφέρει λόγο βλάσφημο εναντίον της Παρθένου, δεν μπορούσε. Ούτε πάλι δεχόταν το Παιδί σαν δικό του, γιατί του ήταν άγνωστο το πως και από ποιόν γεννήθηκε.

Αλλά να, που, πάνω στη σύγχυσή του, παίρνει απάντηση από τον ουρανό, με τη φωνή του αγγέλου: «Ιωσήφ, μη διστάσεις να πάρεις στο σπίτι σου τη Μαριάμ, γιατί το παιδί που περιμένει προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα» (Ματθ. 1:20). Και φανέρωσε έτσι σ’ εκείνον και σ’ εμάς ότι το Άγιο Πνεύμα επισκίασε την Παρθένο.

Γιατί όμως ο Χριστός θέλησε να γεννηθεί από παρθένα, αφήνοντας αβλαβή την παρθενία της;

Να γιατί:

Κάποτε ο διάβολος εξαπάτησε την παρθένα Εύα. Τώρα ο άγγελος έφερε το λυτρωτικό μήνυμα στην Παρθένο Μαριάμ.

Κάποτε η Εύα ξεστόμισε λόγο, που έγινε αιτία θανάτου. Τώρα η Μαρία γέννησε το Λόγο, που έγινε αιτία αιώνιας ζωής.

Ο λόγος της Εύας έδειξε το δέντρο, που έβγαλε τον Αδάμ από τον παράδεισο.

Ο Λόγος της Μαρίας έδειξε το Σταυρό, που έβαλε τον Αδάμ πάλι στον παράδεισο.

Σ’ αυτόν λοιπόν, το Λόγο του Θεού και Υιό της Παρθένου, που άνοιξε δρόμο μέσα σε τόπο αδιάβατο, ας αναπέμψουμε δοξολογία μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

(Από τη σειρά των φυλλαδίων «Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ» της Ιεράς Μονής Παρακλήτου Ωρωπού Αττικής.)

Γενναίος Θεοδώρου Κολοκοτρώνης

 

Ο γενναίος αγωνιστής στη σκιά του πατέρα του

 

Ο γιός του Γέρου του Μοριά Γενναίος Κολοκοτρώνης (1804 - 1862) ήταν εκ των σημαντικοτέρων αγωνιστών της Επανάστασης του 1821, που έζησε κοντά και στη σκιά του μεγάλου ήρωα πατέρα του. Νεαρός στην ηλικία -μόλις στα δέκα επτά του χρόνια- και παρά τη συμβουλή του πατέρα του να μην πολεμήσει, λόγω του νεαρού της ηλικίας του και της ασθενικής του φύσης, εκείνος μαζί με τον αδελφό του Πάνο μπήκαν στη φωτιά.
 
Το όνομά του ήταν Ιωάννης. Γενναίος ονομάστηκε κατά την πολιορκία της Τριπολιτσάς, μετά τη μονομαχία του με θηριώδη οπλισμένο Άραβα, που είχε φήμη ότι σκότωνε αμάχους και αιχμαλώτους χριστιανούς. Ο Ιωάννης τον αφόπλισε, τον αιχμαλώτισε και τον πήγε στο στρατόπεδο των Ελλήνων στα Τρίκορφα, όπου και τον παρέδωσε στον πατέρα του. Το κατόρθωμα αυτό από έναν νέο άνδρα ισχνής μάλιστα σωματικής διάπλασης θαυμάστηκε από τους συμπολεμιστές του, που του απέδωσαν το τιμητικό όνομα Γενναίος (Βλ. σχ. Απομνημονεύματα Γενναίου Κολοκοτρώνη και Ιωάννη Β. Δασκαρόλη «Γενναίος Κολοκοτρώνης - Ο έφηβος οπλαρχηγός του 1821», Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2021, σελ. 56).
 
Ο Ιωάννης - Γενναίος, όπως και τα άλλα παιδιά του Θεοδώρου Κολοκοτρώνη,  από νωρίς πήρε από τους γονείς του αγωγή να αγαπά τον Χριστό και την Πατρίδα. Τα στοιχειώδη γράμματα εξέμαθε στη Ζάκυνθο από τον εκ Δημητσάνης μοναχό Δανιήλ Παναγιωτόπουλο. Ανώτερα μαθήματα διδάχθηκε από τον Μαρτελάο και τον Παπά Θεοδόσιο. Ο Μαρτελάος, παλαιός επαναστάτης, του δίδαξε πλην των Ελληνικών και την Λατινική και Ιταλική φιλολογία. Επίσης παρακολουθούσε  με τους γονείς του και τα αδέλφια του τις από άμβωνος εξαιρετικές ομιλίες του Μαρτελάου, μαζί με πολύ ακόμη κόσμο. Ο Μαρτελάος υπήρξε επίσης δάσκαλος του Διονυσίου Σολωμού και του Ούγκο Φώσκολου, εκτιμούσε δε βαθιά τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη.
 
Ένα δημοτικό τραγούδι γράφει για ένα διάλογο του Θεοδώρου Κολοκοτρώνη με τον Γενναίο στη Ζάκυνθο, που δείχνει τον πόνο του για την σκλαβωμένη πατρίδα: - Τι έχεις πατέρα μου και κλαις και βαρυαναστενάζεις; - Γλέπω τη θάλασσα πλατειά και τον Μωρηάν αλάργα. Με πήρε το παράπονο και το μεγάλο ντέρτι...» (Τάκη Χ. Κανδηλώρου «Ο Αρματωλισμός της Πελοποννήσου 1500 - 1821», Εν Αθήναις, Τυπογραφείον Δεναξά και Σία, 1924, σελ. 437-439).
 
Από τα ίδια τα Απομνημονεύματά του και από  μαρτυρίες άλλων αγωνιστών ο Γενναίος Κολοκοτρώνης φαίνεται ότι μπορεί να ανυψώθηκε νεότατος στην στρατιωτική ηγεσία, όμως ο ηρωισμός του στις μάχες απέδειξε ότι δεν ήταν χαριστική η εμπιστοσύνη που του έδειξε ο πατέρας του. Μεγαλύτερος στην ηλικία από τον Γενναίο και ηρωικός επίσης στις μάχες ήταν ο χαρισματικός πρωτότοκος αδελφός του Πάνος, που ήταν μορφωμένος, έξυπνος και γενναίος. Ατυχώς για την Επανάσταση τον δολοφόνησε η φατρία των Μαυροκορδάτου, Κουντουριώτη και Κωλέττη κατά τον εμφύλιο.
 
Ο Γενναίος Κολοκοτρώνης αγωνίστηκε σε όλες τις μάχες με τον πατέρα του και σε όσες εκείνος τον απέστειλε, όπως και τον Πάνο. Στη νεκρολογία του Θεοδώρου Κολοκοτρώνη, που έγραψε η πολιτική εφημερίδα «Ο Αιών» αναφέρεται σχετικά:  «Ιδού ο μέγας της Επαναστάσεως πολίτης, πάντοτε αποβλέπων προς την ελευθερίαν της Πατρίδος... και πάντοτε χαίρων όλου του λαού την ειλικρινή αγάπην. Πατέρα τον ωνόμαζεν ουχί μόνη η Πελοπόννησος αλλά και αι Νήσοι και η Στερεά, υπέρ των οποίων απέστειλε πολλάκις (1821, 1822, 1825 και 1827 ) τους υιούς του Πάνον και Γενναίον» (Εφημ. «Ο Αιών», αρ. φ. 417, 10 Φεβρουαρίου 1843, και «Τα κατά την κηδείαν του Μακαρίτου Θεοδ. Κολοκοτρώνη», Συμπληρωμένο ανάτυπο του 1843, Επιμέλεια - συγγραφή Γ.Δ. Κουρκούτας, Εκδ. Πελασγός, Αθήνα, 2021, σελ. 80).
 

Με τη στρατιωτική διαγωγή και με τη γενναιότητα που επεδείκνυε στις μάχες ο Γενναίος Κολοκοτρώνης είχε αποκτήσει την εκτίμηση ακόμη και των αντιπάλων του πατέρα του. Ένας από αυτούς, ο Ανδρέας Λόντος σε επιστολή του προς τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη έγραψε: «Πόσον έκαμε το χρέος του ο Γενναίος είναι περιττόν να σας κάνω περιγραφήν επειδή τον γνωρίζετε...». Σε επιστολή του προς την κυβέρνηση ο Ανδρέας Ζαΐμης, άλλος αντίπαλος του Θεοδ. Κολοκοτρώνη, ζητούσε όσοι έμεναν άπραγοι μέσα στα τείχη του Ναυπλίου να ενταχθούν στο ένοπλο σώμα του «αξίως καλουμένου Γενναίου Κολοκοτρωνίδου». Ακόμη και ο Ιμπραήμ θεωρούσε τον Γενναίο τη σοβαρότερη απειλή εναντίον του και για το λόγο αυτόν επιζητούσε την πάση θυσία κύκλωση και αιχμαλωσία του (Βλ. σχ. Ιωάννη Β. Δασκαρόλη «Γενναίος Κολοκοτρώνης», Εκδ. Παπαζήση, σελ. 143 - 144).
 
Η στρατιωτική αξία του Γενναίου Κολοκοτρώνη φάνηκε κυρίως κατά τον πόλεμο εναντίον του Ιμπραήμ. Η φατρία που κυβερνούσε και κρατούσε φυλακισμένο τον πατέρα του έδειξε ανικανότητα στρατιωτική και ο Ιμπραήμ αλώνιζε. Τότε και μπροστά στην κατακραυγή του λαού η κυβερνητική φατρία αναγκάστηκε να απελευθερώσει τον Γέρο του Μοριά για να αντιμετωπίσει την κατάσταση... Τα πράγματα ήσαν εξαιρετικά δύσκολα, όμως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης μαζί με τον Γενναίο και άλλους οπλαρχηγούς κράτησαν ζωντανή την Επανάσταση.
 
Στις 5 Σεπτεμβρίου 1825 ο Ιμπραήμ εκστράτευσε πανστρατιά στην Επαρχία Μιστρά, λεηλατώντας και καταστρέφοντας τα πάντα στην επαρχία αυτή. Ο Κολοκοτρώνης ήταν στην Αργολίδα και όταν έμαθε την εκστρατεία του Ιμπραήμ διέταξε το υπό τον Νικηταρά και τους άλλους οπλαρχηγούς στράτευμα να κινηθεί κατά το Γεωργίτσι και την Καστανιά, χωριά στα δυτικά της Επαρχίας,  και να κτυπήσουν εκεί τα αποσπάσματα του Ιμπραήμ. Ταυτόχρονα διέταξε το στρατόπεδο των Βερβένων και του Αγίου Πέτρου, υπό τους Λόντο, Κανέλλο Δεληγιάννη, Νοταρά, Γενναίο και Χατζή - Μιχάλη  να τραβήξουν στην ανατολική πλευρά της Επαρχίας, κατά τις θέσεις Μπασαρά, Βαμβακού και Βέροια. Ο Θεόδ. Κολοκοτρώνης πέρασε από την Αργολίδα στο Λεωνίδιο και ενώθηκε με τα αναφερθέντα στρατεύματα. Ενωμένοι οι Έλληνες ενεπλάκησαν σε μάχες με τους Τουρκοαιγυπτίους στα χωριά Κοσμά, Γεράκι και Μαρί και τους ενίκησαν, ανακουφίζοντας έτσι τους κατοίκους των περιοχών αυτών που προηγουμένως είχαν λεηλατηθεί από τον Ιμπραήμ... (Φωτάκου «Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως», Εκδ. Νέο - Ιστορικής Βιβλιοθήκης, Αθήναι, 1955, Τόμος 4^ος, σελ. 592-593).  
 
Ο Γενναίος Κολοκοτρώνης ήταν, όπως ο πατέρας του, στη δυσμένεια της Αντιβασιλείας. Όμως ο Όθωνας τον έκανε υπασπιστή του κα υποστράτηγο. Eκείνος του έμεινε πιστός έως την εξορία του και πήγε μαζί του στην Ιταλία. Τον Μάϊο του 1862 για λίγους μήνες ανέλαβε πρωθυπουργός. Τον δέχθηκε πλησίον του και ο νέος βασιλιάς Γεώργιος Α΄, τον οποίο εκπροσώπησε στον γάμο του διαδόχου της Ρωσίας. Σύζυγός του ήταν η Σουλιώτισσα Φωτεινή Τζαβέλλα και απέκτησε μαζί της επτά παιδιά, δυο γιούς, τους Θεόδωρο και Κωνσταντίνο  και πέντε θυγατέρες. Απεβίωσε στις 23 Μαΐου 1868 από ανίατη ασθένεια.
 

Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Μέ τήν αὔρα τοῦ Εὐρίπου

 

Ἕνας ἄλλος ἀθόρυβος, ὡστόσο ἀναγκαῖος χαιρετισμός πού τιμητικά κατατίθεται

 

Ἀδελφοὶ καὶ πατέρες, Ἀπὸ τὶς γειτονικὲς μὲ τὸ Γριπονῆσι καὶ θαλασσόπληκτες αὐτὸν τὸν καιρὸ Β. Σποράδες, φθάνει στὴν ἀκοή σας, ἦχος λιτός καὶ μονότονος, ποὺ τὸν ἀφήνει τὸ βουητὸ τοῦ βορηᾶ καὶ ὁ παφλασμὸς τῶν κυμμάτων ποὺ σείουν τὰ θεμέλια τοῦ νησιοῦ. Κι εἶναι ἱερὴ αὐτὴ ἡ ὥρα ἡ ποτισμένη ἡσυχία καὶ θεία μοναξιά, ὡστόσο συντροφευμένη ἀπὸ μιὰ πατρικὴ παρουσία. Μιὰ παρουσία ποὺ φανερώνεται μὲ λέξεις, οἱ ὁποῖες ἔχεις τὴν ἐντύπωση ὅτι τὶς ἀκοῦς, δὲν τὶς βλέπεις μονάχα τυπωμένες στὸ χαρτί. Εἶναι λέξεις ποὺ μεταβάλλονται σὲ  θύρες στὴν ψυχή, γιὰ ν’ ἀγναντέψεις, λ.χ. τὴν ἡλιόλουστη ἐκείνη ἡμέρα τῆς 12^ης Ἰανουαρίου 2002, μὲ τὰ χιονισμένα περίχωρα τῆς Εὔβοιας  ν’ ἀκτινοβολοῦν ἕνα γύρω τὸ πάλευκο  καὶ στιλπνό τους στολίδι.  Κι ἦταν ἐκείνη ἡ ἡμέρα μιὰν ἀρχὴ νέας ἱστορικῆς σελίδας, ποὺ γραφόταν γιὰ τὴν πάλαι ποτὲ Ἀρχιεπισκοπή Εὐβοίας καὶ σήμερα Μητρόπολη Χαλκίδος, Ἰστιαίας (τέως Ξηροχωρίου) καὶ Βορείων Σποράδων καὶ εἰς διαδοχὴν τοῦ Γέροντος καὶ ἐντίμου καὶ πράου Πνευματικοὺ Πατρὸς καὶ ποιμενάχου μας κυροῦ Χρυσοστόμου (Βέργη). Τότε, λοιπόν, ἦταν ποὺ εἰπώθηκε ὁ ἱστορικὸς ἐπιβατήριος λόγος, τὸν ὁποῖο ἀκροάστηκε πλειάδα Ἀρχιερέων, μὲ ἐπικεφαλῆς τὸν Μακαριστὸ Ἀρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο, ἱερέων, μοναχῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν Ἀρχῶν τοῦ τόπου καὶ πλῆθος πιστῶν.  «Τὸ γεγονὸς ὅτι ἔρχομαι εἰς τὸν τόπον μου, εἰς τοὺς ἰδικούς μου ἀνθρώπους, παρὰ τὰ μεινοκτήματα τῆς προφητικῆς παρουσίας <εἰς τὴν ἰδίαν Πατρίδα Μτθ. 13, 57>, ἀποτελεῖ προνόμιον. Εἶναι ἔκδηλος καὶ μεγάλη ἡ ἀγάπη τοῦ Ἱεροῦ Κλήρου, τῶν καλῶν μας Ἀρχόντων, μετὰ τῶν ὁποίων ὑφίσταται ἤδη ἀγαστὴ συνεργασία, καὶ τοῦ εὐσεβοῦς Λαοῦ πρὸς τὸ πρόσωπόν μου» (σελ. 23) θ’ ἀκουστεῖ ἀπὸ τὸν νέο Ἀρχιερέα καὶ πηδαλιοῦχο τῆς Μητροπόλεώς μας, τὸν Χρυσοστομο Β΄(Τριανταφύλλου). Καὶ μ’ αὐτὰ κατατέθηκε στὸ πλήρωμμα τῆς Ἐπισκοπῆς ὁ θεμέλιος λίθος τῆς νέας πνευματικῆς οίκοδομῆς ποὺ ἄρχιζε ἀπὸ ἐκείνη τὴ στιγμὴ ν’ ἀναγείρεται, συνεχίζοντας ἀσφαλῶς τὸ ἔργο πλειάδος ἁγίων προκατόχων του.
 
Τὰ ὡς ἄνω λόγια, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι  εἶναι πλέον ταμιευμένα στὸ ἄρτι ἐκδοθὲν  βιβλίο τοῦ Σεβασμιωτάτου, ποὺ φέρει τὸν ποιητικὸ τίτλο «20 χρόνια… μὲ τὴν αὔρα τοῦ Εὐρίπου», τὸ ὁποῖο μᾶς δώρησε ἡ Μητρόπολίς μας,  ὕστερα ἀπὸ φροντίδα καὶ κόπους νἀ ἐκδοθεῖ (καὶ νὰ συγκεντρωθεῖ ὅλο τὸ ὑλικό), τοῦ εὐαίσθητου, φιλόκαλου καὶ ἄκρως φιλαδέλφου Ἁγίου Πρωτοσυγκέλλου τῆς θεοσώστου Ἐκκλησιαστικῆς μας Ἐπαρχίας Παν. Ἀρχιμ. π. Νικοδήμου Εὐσταθίου: Ἐκείνου δηλ. ποὺ μετὰ τὸν Ἐπισκοπό μας διακρατεῖ σταθερῶς τὸ πηδάλιον τῆς νοητῆς νηὸς τῆς τοπικῆς μας Ἐκκλησίας. «Ἠ παροῦσα συλλογή -θὰ μᾶς ἐξομολογηθεῖ ὁ Ἅγ. Πρωτοσύγκελλος- δὲν εἶναι μιὰ ἐλλόγιμη ὁμιλητικὴ ἀλλὰ μιὰ εὐχάριστη καὶ ἐνδιαφέρουσα συγκομιδή, ἕνα καρπολόγημα ἀπὸ συγκεκριμένες περιπτώσεις, ποὺ συνδυάζει λιγότερο φορμαλισμὸ καὶ περισσότερη αὐθεντικότητα, λιγότερο ἀφηρημεένο λόγο καὶ περισσότερη συνταύτιση μὲ τὴν πραγματικότητα τῆς καθημερινῆς ζωῆς» (σελ. 12). Κι εἶναι πραγματικότητα αὐτό, γιατὶ ἄν ξεφυλλίσει κανεὶς μὲ προσοχὴ τὸ βιβλιο παρατηρεῖ, πὼς μέσα στὶς 336 σελίδες συνυπάρχουν οἱ χρήσιμες πραγματεῖες, (βλ. σελ. 29-208) ἀλλὰ καὶ οἱ λόγοι ἐκεῖνοι, ποὺ βεβαιώνουν τὸν βαθὺ ψυχισμὸ τοῦ συγγραφέα τους, ὁ ὁποῖος ἐμφορεῖται ἀπὸ λεπτά, ταπεινά, ἐνάρετα καὶ θεοφιλῆ αἰσθήματα. Κορυφαῖο δὲ ἀπὸ αὐτὰ τὰ κείμενα θεωρῶ ἐκεῖνο το, «Χριστὸς Ἀνέστη Παῦλε μου! Χριστὸς Ἀνέστη χαρά μου» (σελ. 277-281). Κατατοπίζω ἐδῶ τὸν ἀναγνώστη μου πὼς ὁ λόγος αὐτὸς ἐκφωνήθηκε ἀπὸ στήθους, γιὰ τὸν ἀλησμόνητο π. Παῦλο Ἰωάννου, μετέπειτα ἄξιο Μητροπολίτη τῆς ἀκριτικῆς Ἐκκλ. Ἐπαρχίας Σισανίου καὶ Σιατίστης, γι’ αὐτὸ καὶ εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ πολυτιμότερα στολίδια ποὺ κοσμοῦν τὸ βιβλίο αὐτό. «…μεριμνά σου ἦταν ὅλες οἱ Ἐκκλησίες, -θὰ τοῦ πεῖ μὲ ἄφατη συγκίνηση ὁ Μητοπολίτης μας- γιατὶ… μὲ τὰ χαρίσματα τὰ πολλὰ [ποὺ εἶχες], τὶς σπάνιες ἰκανότητες καὶ τὸν λόγο τὸν ἐμπνευσμένο ἔγινες γνωστὸς σὲ ὅλη τὴν Ἑλλάδα ἀλλὰ καὶ στὸ ἐξωτερικὸ ἀκόμη. Ὅλοι σὲ προσκαλοῦσαν καὶ δὲν ἤξερες νὰ λές <ὄχι> , ἀλλὰ ἤξερες ν’ ἀπαντᾶς <νὰ εἶναι εὐλογημένο>. <Ὄχι> εἶπες στὶς δικές σου τὶς ἀνάγκες… <Ὄχι> εἶπες στὴν προστασία τῆς δικῆς σου ὑγείας. Καὶ ἡ καρδιά σου, εὐρύχωρη καὶ ζεστή, ἄντεξε νὰ χωρέσει πλῆθος ἀναρίθμητο ἀνθρώπων. Φαίνεται, ὡστόσο, ὅτι αὐτὴ ἡ καρδιὰ κουράστηκε, ἀλλὰ δὲν ἔπαψε ν’ ἀγαπᾶ, ἐπειδὴ σταμάτησε νὰ χτυπᾶ. Γιατὶ ἡ ἀγάπη εἶναι κραταιὰ καὶ ὑπερβαίνει αὐτὴ τὴ δύναμη… <Ἡ ἀγάπη οὐδέποτε ἐκπίπτει> (Α΄Κορ. 13, 8)» (σελ. 278-79).
 
Ὅμως ἐκεῖ ποὺ μυστικὰ διαφαίνεται ἡ τρυφερότητα τοῦ Ἐπισκόπου μας εἶναι κι ἕνα ἀκόμη κείμενο, αὐτὴ τὴ φορὰ γραμμένο μὲ μιὰν ἄλλη προοπτικὴ καὶ  αἰτία: Πρόκειται γιὰ τὴν  παρουσίαση ἑνὸς βαθύτατα ἐμβιωμένου συγγράμμτος τοῦ ἀειμνήστου καὶ μὲ μιὰ καρδιὰ πλημμυρισμένη τρυφερότητα καὶ καλωσύνη, Μητροπολίτη Λαρίσης κυροῦ Ἰγνατίου (Λάππα), μὲ τὸν ὁποῖο εἴχαμε τὴν εὐλογία νὰ συλλειτουργήσουμε κατὰ τὴν Πανήγυρι τοῦ Ἁγίου μας Ρηγίνου, ὅταν τὸν προσκάλεσε ὁ Ἐπίσκοπός μας νὰ μᾶς τιμήσει μὲ τὴν φωτενή του παρουσία. Πρόκειται γιὰ τὸ χαρισματικὸ πόνημα τοῦ Ἁγίου Λαρίσης, ποὺ τιτλοφορεῖται, <Σὰν παραμύθι>. Κατὰ τὴν παρουσίαση, λοιπόν, τοῦ ἐν λόγῳ βιβλίου ὁ Ἅγιος Χαλκίδος ξεδίπλωσε μὲ φιλάδελφο γνησιότητα τὴν βιωματική του κατάθεση, ποὺ εἶναι ἀναμφίβολα μιὰ ἐγκάρδια ὁμολογία: «Τὰ κείμενα τοῦ Σεβασμιωτάτου Ἰγνατίου… ἀβίαστα μοῦ θυμίζουν διηγήματα Παπαδιαμαντικά» (σελ. 227-28). Κι ὄντως ἡ γραφίδα τοῦ μακαριστοῦ Λαρίσης ἔχει μιὰν ἁπλότητα, ποὺ ἀποπνέει μιὰν ἰδίοτυπο καλωσύνη, ἡρεμία καὶ παραμυθία. Γι’ αὐτὸ σοφῶς ἀλλὰ καὶ δικαίως ὁ Χαλκίδος ὀνόμασε τὸ γραφτό του <Ἡ παραμυθία τοῦ παραμυθιοῦ>. Ἑνὸς παραμυθιοῦ ποὺ εἶναι δομημένο μὲ στοιχεῖα αὐτοβιογραφικά. «Ὁ δεσπότης μας προέρχεται ἀπὸ σπίτι!!! -θὰ μᾶς πεῖ ὁ Χαλκίδος- Ὄχι πλουσίοσπιτο, ἀλλὰ συγκροτημένο σπίτι, δηλαδή,  οἰκογένεια ποὺ ἔχει ἐκεῖνα τὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ ἐννοεῖ ὁ σοφὸς λαός <πᾶρε ἄνθρωπο ἀπὸ σπίτι> (σελ. 229). Μακάριοι ὅσοι τὸ διάβασαν. Πολλά πιστεύω θὰ ώφελήθηκαν.
 
Δὲ λέω νὰ γράψω περισσότερα, ἄν καὶ  θὰ τὸ ἤθελα, γιατὶ ἄφησα ἀσχολίαστα κάποια ζωντανὰ γραφτά, ὅπως π.χ. το, «Μετὰ βουλῆς πάντα ποίει», ποὺ εἶναι Κατηχητήριος καὶ συμβουλευτικὴ παραίνεσις στὸν Παν. Ἀρχιμ. π. Γαβριήλ, τὸ νέο ἡγούμενο τῆς περιπύστου καὶ ἁγιοτρόφου Ἱ.Μ. Ὅσιου Δαυῒδ τοῦ Γέροντος (σελ. 237-245). Κι αὐτὸ τὸ κάνω, γιατὶ δὲν θέλω νὰ κουράσω τὸν ἀναγνώστη μου, ἀντίθετα, ἐπιθυμῶ νὰ τὸν προτρέψω νὰ ἐπισκεφτεῖ αὐτὲς τὶς θεοφώτιστες σελίδες τοῦ ὡς ἄνω πονήματος τοῦ Ἁγίου Χαλκίδος.
 
Κλείνοντας αὐτὸ τὸ γραφτό, θὰ ἤθελα νὰ ἐξομολογηθῶ, πὼς αὐτὰ ποὺ ἔγραψα, δὲν εἶναι  βιβλιοπαρουσίαση, γιατὶ «νεώτερος ἐγὼ εἰμι» (Ψαλμ. 118, 141) -μεταφορικὰ πάντα-, ἀλλὰ υιἱκὴ κατάθεση εὐγνωμοσύνης γιὰ τὸ πρόσφορο τῆς πατρικῆς ἀγάπης, ποὺ τὴ σφραγίζει ἡ φωτεινή του ἀφιέρωση.
 
Ταπεινὰ καὶ συνειδητὰ εὔχομαι νὰ ἔχει πανευλόγητη συνέχεια αὐτὴ ἡ ἔκδοση, γιατὶ γνωρίζω πολὺ καλά, πὼς στὸ συρτάρι τοῦ Ἁγίου Πρωτοσυγκέλλου μας ὑπάρχουν κι ἄλλα γραφτά τοῦ Ἐπισκόπου μας. Πρόχειρα μνημονεύω ἐκεῖνο γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη, δημοσιευμένο στὸ περ. «Θεολογία» (βλ. τ. ΠΒ (2011), τεῦχ. 4^ο  σελ. 9-24, ὅπου ἡ μελέτη «Ἡ Ὀρθόδοξη Πνευματικότητα καὶ ὁ Παπαδιαμάντης).
 

π. Κ.Ν. Καλλιανός

 
Υ.Γ. Δημοσιεύω τὸ κείμενό μου αὐτό σήμερα, 20 Δεκ. 2021, γιατὶ στὴν ἕδρα τῆς Μητροπόλεώς μας πραγματοποιεῖται ἐκδήλωση παρουσίασης τοῦ ὡς ἄνω βιβλίου. Ἄς εἶναι  δὲ τοῦτο τὸ γραφτό, μιὰ συμβολικὴ παρουσία τοῦ ὑποφαινομένου στὴν ὥς ἄνω εὐλογημένη τελετή.