Vyronas - The Athens Suburb

 
On 16 April 1924, Henry Morgenthau, President of the Refugees’ Settlement Commission, officially named the new settlement “Vyronas”. It was named in honour of Lord Byron who had died at Missolonghi, in the cause of Greek independence, on 19 April 1824.
 

The new settlement sat 3 kilometres south east of the centre of Athens and spread towards the slopes of Mount Hymettus. In 1920, the population of Athens was 292,000; by 1924 it had jumped to about 450,000 following an influx of refugees from Ionia - what is now the western coast of Turkey.
                       
«Η Ιωνία τίναξε την ανθισμένη ποδιά της και τα λουλούδια πέσανε κάτω από τον Υμηττό» έγραψε ο Μενέλαος Λουντέμης το 1924.
 
"Ionia shook her flowery apron and the flowers fell below Hymettus" wrote the famous Greek writer Menelaos Lountemis in 1924
 
The number of refugees coming to Greece from Ionia continued to increase: the Treaty of Lausanne of January 1923 made provision for a largescale exchange of populations between Greece and Turkey - Christians, coming one way; Muslims, going the other. Estimates of the number of Christians coming to Greece vary between 1.2 million and 1.5 million.
 
The experience of the refugees entering Greece was typically that they would spend several months in refugee camps before being offered the most basic homes on what was, at the time, often uncultivated land or land on which livings had barely been scratched.
 
At least, the refugees could move out of the tents and shacks in which they had been living and had somewhere to start rebuilding their lives and communities. The new homes were built close together; the community built its own school and church.
 
It has often struck me that the architect who designed these simple homes might have been a nine-year old boy with a pencil and ruler. The front elevation of his design was for a small single storey dwelling, with a front door, on either side of which was a small square window. The floor plan would have shown two rooms, one behind each window. As he warmed to the task, the boy went on to design some two storey properties as well, in a like manner, for larger or multi-generational families.
 

The boy architect probably didn’t give much thought to the building materials to be used and may not even have known the word “πλίθα”; in the same way I suspect most English people do not know the English word “adobe”; I didn’t know it until I wrote this article! It means a “mud brick”.
 
The attraction of the πλίθα was that it was cheap and quick to manufacture. It required:
 
Ø clay-rich earth (the binding material)
Ø sand (to prevent cracking)
Ø straw (fibres that strengthen the brick)
Ø water (to form the paste)
 
It was dried in the sun, and did not need to be fired in a kiln.
 
What was necessary, however, was the application of thick coats of plaster to keep the homes water-tight. The few remaining homes of this era have an accordingly ‘lumpy’ appearance.
 
When the new homes were handed over, they were often incomplete - lacking doors and windows. But the refugees were resourceful people and it is easy to imagine the spirit of generosity in which the members of the new community helped one another. These were people who worked hard and rebuilt new lives from almost nothing. I have heard warming stories of wonderful gardens made behind these simple homes; many refugees had brought seeds and shoots of their favourite flowers, trees and herbs from their old homes and these took root here.
 
Athens is now a vast urban sprawl: Vyronas is regarded as an inner-suburb of Athens. It has been a municipality in its own right since 1934. It would be unrecognisable to the earliest residents: almost all the original homes were replaced by concrete “πολυκατοικίες” - “apartment blocks” in the1950s and 60s. They, in turn, are now showing their age.
 
What Vyronas retains is a strong sense of identity, community and historical resonance. Next time you are in Athens, pay it a visit perhaps, wander off the usual tourist track.
 
Richard Devereux

Old Friends

 
Haiti occupies the smaller, western part of the island of Hispaniola in the Caribbean Sea; the eastern part of the island forms the Dominican Republic. The island was a subject of the Spanish Empire until 1697 when the French took over the western part of it. It included vast sugar plantations, worked by African slaves. The slaves revolted, and between 1794 - 1804, they fought a war of independence and liberation from their French masters - the Haitian Revolution. In so doing, it became the only nation in history to be created by a slave revolt.
 

Against this background, it can be seen why the young independent nation of Haiti took a keen interest in the Greek Revolution of 1821.
 
Equally Greece took heart from Haiti’s example. In August 1821, Adamantios Korais, one of a group of Greek exiles in Paris, wrote to President Jean-Pierre Boyer of Haiti:
 
“Generous Haitians, you have experienced the anguish of the servitude that once weighed upon you. Children of Africa, whose waters touch those of Greece, come to our aid; we need 30,000 guns and financial resources. And if this gift or loan were joined by the arrival of one of your battalions, hurried from the depths of America, it would strike fear into the souls of our cowardly executioners. The island of Hydra is the port to which you can bring help. Greece will repay you for these sacrifices. A tender friendship will be cemented between your nephews and ours in the most remote posterity. We shall bequeath them our gratitude. History will tell future generations that the flag of Haiti floating on the Mediterranean was united with that of the resurrected Greece. It will be a glorious era for both nations, and one of the finest triumphs of justice and humanity”.
 
President Boyer replied to Korais’s letter on 15 January 1822 (coincidently the date Greece first declared independence):
 
“Wishing to Heavens to protect the descendants of Leonidas, we thought to assist these brave warriors, if not with military forces and ammunition, at least with money, which will be useful for acquisition of guns, which you need. But events that have occurred and imposed financial restrictions onto our country absorbed the entire budget, including the part that could be disposed by our administration… the Republic I preside over, is in extreme poverty… if circumstances, as we wish, improve again, then we shall honourably assist you, the sons of Hellas, to the best of our abilities.
 

Citizens! Convey to your co-patriots the warm wishes that the people of Haiti send on behalf of your liberation. The descendants of ancient Hellenes look forward, in the reawakening of their history, to trophies worthy of Salamis. May they prove to be like their ancestors and guided by the commands of Miltiades, and be able, in the fields of the new Marathon, to achieve the triumph of the holy affair that they have undertaken on behalf of their rights, religion and motherland. May it be, at last, through their wise decisions, that they will be commemorated by history as the heirs of the endurance and virtues of their ancestors.”
 
Haiti was, and remains, a poor country. It did not send, and realistically was in no position to send, men, guns or money. What he did do was ship over to Greece 25 tons of Haitian coffee for Greece to sell in order to buy weapons.
 
I understand in Greek schools (and more widely), it is claimed that, by President Boyer’s letter, Haiti became the first nation to formally recognise Greece as an independent state. I think the more accurate reading of the President’s letter is simply as a warm letter of support.
 
Greece has remembered Haiti’s early support. After Haiti’s devastating 2010 earthquake), Greece -despite its own financial crisis- sent €200,000, medical personnel, rescue teams, and supplies. The Greek Orthodox Church organized major charitable efforts, including the foundation “Αλληλεγγύη” (“Solidarity”). Following another deadly quake in 2021, Greece contributed an additional €100,000, explicitly citing Haiti’s historic recognition of Greek independence.
 
After all, what are old friends for?
 
Richard Devereux

Talk on “Philhellenes” (the video)

Mr Richard Devereux, Poet - Lawyer and Philhellene, delivered a very interesting talk yesterday, at the Greek Orthodox Church of St. Peter and St. Paul in Bristol, after the morning Divine Liturgy, on the theme of: "Philhellenes"!

Richard celebrates this year an important anniversary, of 50 years visiting, working, dealing, writing and loving Greece. We congratulate him on this special anniversary, as well as on delivering such an inspiring speech.

Ο Γκαίτε και το Δημοτικό Τραγούδι

 
Να γιατί το δημοτικό τραγούδι είναι ο ιερότερος εθνικός πλούτος που έχουμε στη χώρα μας!!!
 

Το καλοκαίρι του 1815, επεφύλασσε μια μεγάλη έκπληξη για τον μεγάλο Γερμανό λόγιο.
 
Κατά τη διάρκεια του παραθερισμού του στη λουτρόπολη του Βισμπάντεν γνωρίστηκε με τον βαρόνο Βέρνερ Φον Χαξτχάουζεν, έναν πολυμαθή Γερμανό γιατρό που λέγεται ότι μιλούσε 13 γλώσσες.
 
Μέσα από τα όποια ενδιαφέροντα συζητούσαν κατά τις διακοπές τους οι δυο άνδρες, το βασικότερο όλων ήταν το Ελληνικό Δημοτικό Τραγούδι.
 
Ο Χαξτχάουζεν κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων πόλεμων υπηρετούσε σε ένα Βρετανικό στρατιωτικό νοσοκομείο όπου ήρθε σε επαφή με πολλούς Έλληνες ναυτικούς και μέσα από αυτούς και το Δημοτικό Τραγούδι, καταγράφοντας μεγάλο αριθμό τραγουδιών τα οποία μετέφρασε στα Γερμανικά.
 
Ο Γκαίτε μαγεύτηκε τόσο που στα τέλη του Σεπτέμβρη του ίδιου χρόνου, υπό την επίρροια τών στίχων τού Δημοτικού Τραγουδιού, κάλεσε στο σπίτι του στην Φρανκφούρτη επιφανείς ανθρώπους των Γραμμάτων και των Τεχνών, σ’ ένα από εκείνα τα περίφημα φιλολογικά συμπόσια που συνηθίζονταν την εποχή εκείνη.
 
Το παράξενο όμως για ένα Φιλολογικό Συμπόσιο ήταν ότι ο Γκαίτε είχε καλέσει και ζωγράφους κάτι που έκανε τους φιλολόγους να αναρωτιούνται.
 
Η απορία τους λύθηκε όταν ο Γκαίτε άρχισε να τους μιλάει για το Ελληνικό Δημοτικό Τραγούδι.
 
Τους είπε ότι είχε γράψει στον γιο του Αύγουστο πως «μολονότι είναι λαϊκό, είναι τόσο δραματικό, τόσο επικό και τόσο λυρικό, που δεν υπάρχει αντίστοιχο του στον κόσμο».
 
Είπε πως οι εικόνες αυτών των τραγουδιών, τού Ελληνικού Δημοτικού Τραγουδιού είναι εκπληκτικές. «Φανταστείτε, λέει, βάζει δυο βουνά να μαλώνουν μεταξύ τους.
 
Φανταστείτε, λέει, έναν αετό να μιλάει με το κομμένο κεφάλι του κλέφτη.
 
Ο κλέφτης να λέει να του κόψουν το κεφάλι να μην το πάρουν οι Τούρκοι και να μην το πουν στην αρραβωνιαστικιά του…
 
Αφήνω, λέει ο Γκαίτε, για τελευταίο ένα  τραγούδι το οποίο θεωρώ  κορυφαίο».
 
Και τους διάβασε ένα δημοτικό τραγούδι, ένα μοιρολόι.
 
«Γιατ’ είναι μαύρα τα βουνά και στέκουν βουρκωμένα;
Μην’ άνεμος τα πολεμά; Μήνα βροχή τα δέρνει;
Ουδ’ άνεμος τα πολεμά κι’ ουδέ βροχή τα δέρνει.
Μονέ διαβαίνει ο Χάροντας με τους αποθαμένους.
Σέρνει τους νιους απ’ ομπροστά, τους γέροντες κατόπι
Τα τρυφερά παιδόπουλα στη σέλλα αραδιασμένα.
Παρακαλούν οι γέροντες, τ’ αγόρια γονατίζουν
«Κόνεψε, Χάρο, σε χωριό, κόνεψε καν σε βρύση
Να πιουν οι γέροντες νερό κι οι νιοι να λιθαρίσουν
Και τα μικρά παιδόπουλα να μάσουνε λουλούδια!»
«Όχι, χωριά δε θέλω ’γω, σε βρύσες δεν κονεύω
Έρχοντ’ οι μάνες για νερό, γνωρίζουν τα παιδιά τους
Γνωρίζονται τα’ αντρόγυνα, και χωρισμό δεν έχουν».
 
Και τότε γύρισε ο μεγάλος Γερμανός προς τους ζωγράφους λέγοντας «ζωγραφίστε αυτές τις ανεπανάληπτες εικόνες, αυτές τις εκπληκτικές σκηνές, όπου, συνεπήρε μέγας άνεμος το δάσος και το δέρνει, το δέρνει άγρια βροχή, και από κει σαλαγάει ο Χάρος τους νεκρούς, μπροστά τους νέους, πίσω τους γέρους, κι αρμαθιασμένα τα παιδιά  στη σέλλα του και παρακαλάνε αυτά να κονέψει επιτέλους ο Χάρος σε μια βρύση…». λύνοντας την απορία για την παρουσία των ζωγράφων σε ένα Φιλολογικό Συμπόσιο.

Echoes from the Cave

 
I was very happy to receive recently, on New Year’s Day 2025, the new Poetic collection of Richard Devereux, a very remarkable person, an incredible friend and an inspirational human being.
 

The title of this new collection of his is: Echoes from the Cave. Subtitle: A fifty - year love affair with Greece.
 
It was firstly published on 2025 by Stephen Morris, with ISBN: 978-1-0683039-0-6. Pages: 96. The book is dedicated by Richard to his grandchildren.

 
The collection is divided into three parts, namely: Young Love, Islands and Strands. The book also contains a Glossary and Acknowledgements, as well as a few words about the Poet and two short texts (one of them is mine) on the outside back cover.

 
Richard’s Poetic collection is a true testament to the depth of his heart and the beauty of your mind. Each word he writes seems to echo his kindness, wisdom, and the unique perspective he brings to the world.

 
An Oxonian lawyer who loves Greece and has become a great Philhellene, visiting Greece frequently over the past 50 years, studying her history, way of life, customs and the Orthodox Christian traditions, captures in the verses of his Poems, with his inspired pen, his experiences, knowledge, acquaintances and multiple Greek interests.

 
The Poet has a rare gift, being able to translate emotions into Poetry, that resonates with anyone who reads it. His ability to capture the essence of life's joys and struggles with such grace is inspiring.

 
I'm so proud of Richard and his work, for pouring his soul into these pages, and even more proud to call him my friend. His creativity and authenticity have the power to touch lives in profound ways, and I feel this is just the beginning of a journey filled with even more incredible creations.
 
May this collection open new doors for Richard, and may it continue to reflect the beautiful spirit that makes him such a special person. His success is well-deserved, and I can’t wait to see where his Poetic journey takes him next!

 
For the readers of this blog, I share on this post only one of the fifty Poems of this collection, which I think is one the best Poems I have ever read in my whole life.
 
In Greek we would say for this Poetic collection: καλοτάξιδη!
 
Tasos Vyzantios

Λόρδος Βύρων για Αγία Γραφή

 
Στο βιβλίο αυτό, το αγιότερο που υπάρχει, κρύβεται το μυστικό των μυστικών. Ω, πόσο ευτυχισμένοι είναι οι θνητοί εκείνοι, που ο Θεός τους έδωσε τη χάρη να ακούνε τα λόγια του βιβλίου αυτού, να μελετούν, να προσεύχονται και να τα δέχονται με σεβασμό!
 

Ευτυχισμένοι και μακάριοι εκείνοι που μπορούν ν’ ανοίγουν την «Πύλη» και να μπαίνουν αποφασιστικά στη «στενή και τεθλιμμένη οδό»!

Βύρωνας 200

Φέτος τιμάται η επέτειος 200 χρόνων από την κοίμηση του μεγαλύτερου Φιλέλληνα, του Λόρδου Βύρωνα. Η ημέρα θανάτου του, 19 Απριλίου, καθιερώθηκε από το 2008 ως Ημέρα Φιλελληνισμού και Διεθνούς Αλληλεγγύης. Το 2024 είναι έτος αφιερωμένο στον μεγάλο Βρετανό ποιητή και Φιλέλληνα.

Στην παρούσα ανάρτηση παρουσιάζεται ένα σύντομο φιλμ (μόλις 7 λεπτών), το οποίο δημιουργήθηκε από τον Οργανισμό των Μουσείων της πόλης του Νότιγχαμ, που είναι ο τόπος καταγωγής του Βύρωνα!

Ο Λόρδος Βύρωνας και ο γουοκισμός

 
Στις 19 Απριλίου συμπληρώνονται διακόσια χρόνια από τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα. Οι περισσότεροι Έλληνες εκτίμησαν την μεγάλη οικονομική συνεισφορά του στην Επανάσταση,  τη συμμετοχή του στην άμυνα του Μεσολογγίου, τη θυσία και της ίδιας της ζωής του, τη συνεισφορά του στο φιλελληνικό κίνημα και  της θέσης του εναντίον του εγκλήματος του λόρδου Έλγιν στο ναό του Παρθενώνα. Μία συνοικία προσφύγων στην Αθήνα πήρε το όνομά του και ανδριάντας του στήθηκε σε κεντρικό σημείο της Αθήνας. 
 

Τα αισθήματα των Ελλήνων άμεσα, επί του νεκρού Λόρδου Βύρωνα, εξέφρασε κατά τον επικήδειο λόγο του ο Σπυρίδων Τρικούπης στις 11/23 Απριλίου 1824. Είπε μεταξύ άλλων: «…Πώς ήτον δυνατόν να μη συντριβή η καρδία όλων; Να μη καταπικρανθούν όλων τα χείλη; Ευρέθηκεν άλλην φοράν το μέρος τούτο της Ελλάδος εις περισσότερην χρείαν και ανάγκην παρά εις την εποχήν, εις την οποίαν ο πολυθρήνητος Μυλόρδ Μπάϊρον απέρασε με κίνδυνον και αυτής της ζωής του εις το Μισολόγγι; Και τότε και εις όσον καιρόν συνέζησε μαζί μας δεν εθεράπευσε το πλουσιοπάροχόν του χέρι ταις δεινοτάταις χρείαις μας, χρείαις οπού η πτωχεία μας ταις άφηνεν αδιόρθωταις; Πόσα άλλα καλά, πολύ ακόμη μεγαλύτερα, ελπίζαμεν από αυτόν τον άνδρα; Και σήμερον αλλοίμονον! Σήμερον ο πικρός τάφος καταπίνει και αυτόν και ταις ελπίδαις μας».  
 
Ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός, το 1825, έγραψε εξ εκατόν εξήντα πέντε στροφών λυρικό ποίημα στη μνήμη του Λόρδου Μπάιρον. Οι τρεις πρώτες στροφές είναι:
 
Λευθεριά για λίγο πάψε
Να κτυπάς με το σπαθί
Τώρα σίμωσε και κλάψε
Εις του Μπάιρον το κορμί.
 
Και κατόπι ας ακολουθούνε
Όσοι επράξανε λαμπρά.
Αποπάνου του ας χτυπούνε
Μόνον στήθια ηρωικά.
 
Πρώτοι ας έλθουν οι Σουλιώτες
Και απ’ το λείψανο αυτό
Ας μακραίνουν οι προδότες
Και από τα λόγια οπού θα πω.
           
Από την πλευρά του ο λόγιος κληρικός Αμβρόσιος Φραντζής (1778-1851) στην «Επιτομή της ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος», που έγραψε και εξεδόθη το 1839, σημειώνει:
 
«Μεταξύ των εις την Ελλάδα ελθόντων διακρίνεται ο αείμνηστος μέγας εκείνος ανήρ ο Λορδ Μπάϊρων Άγγλος, όστις πληροφορηθείς την έναρξιν της Ελληνικής αποστασίας έσπευσε να συντρέξη πρόθυμος παρά πάντα άλλον ομογενή του και σωματικώς και χρηματικώς. Μαχόμενος δε υπέρ των Ελλήνων… τελεύτησε, θύμα γεγονώς υπέρ της Ελλάδος και εγκαταλιπών το όνομα αυτού αθάνατον και ανεξάλειπτον από τας Ελληνικάς ιστορίας».
 
Τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα, εορτάσθηκαν με ιδιαίτερη επισημότητα και με τη συμμετοχή του λαού. Ο κεντρικός εορτασμός έγινε στις 19 Απριλίου 1924 στην αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών και παρέστησαν  ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Παύλος Κουντουριώτης, ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσόστομος (Παπαδόπουλος), άλλοι κληρικοί, υπουργοί, το διπλωματικό σώμα και εκπρόσωποι της οικογενείας του τιμωμένου φιλέλληνος.
 
Κατά τον εορτασμό ο Κωστής Παλαμάς απήγγειλε δική του «Ωδή προς τον Βύρωνα». Η Ωδή τελειώνει με την στροφή:
 
Εκατό χρόνια πέρασαν. Δεν πέρασες. Και ζης
Με των αϊτών το πέταγμα και των άγριων κρίνων
Την ευωδιά, στο λυρισμό, στη σκέψη, στης ψυχής
Τα πάθη και στη δόξα των Ελλήνων.
 
Τον πανηγυρικό της ημέρας εξεφώνησε ο καθηγητής Πανεπιστημίου Σίμος Μενάρδος, ο οποίος με μία φράση χαρακτήρισε τον Βύρωνα: «Ήταν εντός μεν της Ελλάδος ο λαοφιλέστατος, εκτός δε αυτής ο γνωστότατος των Φιλελλήνων». Ο σύνδεσμος του Άγγλου ποιητή με την Ελλάδα ξεκίνησε στα 22 του χρόνια, το 1810, όταν μετά την αποφοίτησή του από το Κέμπριτζ την επισκέφθηκε. Την αγάπησε όπως ήταν, όχι μόνο για τα αρχαία της. Και το, κατά τον Μενάρδο, παραδοξότερο για τον Μπάϊρον ήταν πως εν μέσω των ενθουσιωδών διδασκάλων και πατριωτών της τουρκοκρατίας μυήθηκε, αυτός, ο Λόρδος, στις επαναστατικές εκείνες αρχές, ένεκα των οποίων απεκλήθη «καρμπονάρος». Αυτοί οι δάσκαλοι δίδασκαν τους μαθητές τους ποιοι ήσαν, ποια η ιστορία τους και τους έβαζαν να ψάλλουν το Δεύτε παίδες των Ελλήνων του Ρήγα. Γι’ αυτό και ενώ ο Βύρωνας έβλεπε τα ελαττώματά μας, μας δικαιολογούσε και μας υπερασπιζόταν έναντι των αλαζόνων συμπατριωτών του και των άλλων αξιωματούχων της Ευρώπης. Σημειώνεται ότι ο Μπάϊρον στο ποίημά του «Η κατάρα της Αθηνάς»  χαρακτηρίζει τον Έλγκιν «βαρβαρότερο του Αλαρίχου», έκαμε δε μεγάλο αγώνα για να κάνει τους Έλληνες να μονοιάσουν και να αποφευχθεί ο εμφύλιος.
 
Στη ζωή του έπραξε πολλά όχι σωστά. Στα τελευταία του το παραδέχθηκε ο ίδιος. Η ζύμωσή του με την ελευθερία των Ελλήνων τον είχε αλλάξει. Ο Αντρέ Μωρουά στο βιβλίο του «Λόρδος Βύρων - Μυθιστορηματική Βιογραφία» (Μορφωτική Εταιρεία, Αθήναι, 1955, Τόμος Β΄, σελ. 173) έγραψε πως ο Βύρων είπε στον γιατρό του Μίλλινγκεν: «Λίγοι άνθρωποι έζησαν τόσο όσο εγώ. Είμαι, κυριολεκτικά, ένας νεαρός γέρος. Πριν καλά - καλά γίνω άνδρας είχα φτάσει στο κατακόρυφο της δόξας. Γνώρισα την ηδονή σε όλες τις μορφές που μας παρουσιάζεται. Ταξίδεψα, χόρτασα την περιέργειά μου, διέλυσα κάθε χίμαιρα… Άμποτε να δώσει ο Θεός νάρθει η ημέρα όπου ορμώντας με το σπαθί στο χέρι σε κάποιο τούρκικο απόσπασμα, θα βρω έναν θάνατο γρήγορο και ανώδυνο».
 
Ο Ιταλός νεαρός κόμης Πιέτρο Γκάμπα (1801-1828), υπασπιστής και γραμματέας του Βύρωνα, ήταν συνέχεια κοντά του, έως τον θάνατό του και έγραψε ότι πριν πεθάνει του είπε: «Έδωσα στην Ελλάδα τον χρόνο μου, την περιουσία μου, την υγεία μου και τώρα Της δίνω τη ζωή μου - τί θα μπορούσα περισσότερο να Της δώσω;» Ο Βύρωνας είχε ορίσει τον Γκάμπα αντισυνταγματάρχη στο στρατιωτικό σώμα, το οποίο ο ίδιος χρηματοδοτούσε. Μετά τον θάνατο του Βύρωνα ο Γκάμπα συνόδευσε τη σορό του στην Αγγλία. Εκείνος επέστρεψε στην επαναστατημένη Ελλάδα, όπου αρρώστησε και απεβίωσε στην ηλικία των 27 ετών.
 
Ο Μωρουά, στο τέλος του βιβλίου του για τον Βύρωνα, σημειώνει ως συμπέρασμα: «Δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι αν ο Βύρων δεν ενίσχυε την ελληνική υπόθεση με το όνομά του και με τον θάνατό του, η αγγλική κοινή γνώμη, αναμφισβήτητα δεν θα είχε υποστηρίξει τον Κάνινγκ. Στο Μεσολόγγι, που αποτελεί σήμερα μια μικρή πόλη υγιεινή και ευτυχισμένη, οι Έλληνες έχουν φτιάξει τον Κήπο των Ηρώων. Μέσα σε αυτόν, μια στήλη φέρει το όνομα του Βύρωνος, μαζί με του Μάρκου Μπότσαρη, του Καψάλη και του Τζαβέλλα. Οι ψαράδες… δεν ξέρουν πως ήταν ποιητής, μα αν κανείς τους ρωτήσει γι’ αυτόν απαντούν: «Ήταν ένας γενναίος άνδρας που ήρθε να πεθάνει για την Ελλάδα, επειδή αγαπούσε την ελευθερία» (Σελ. 196).
 
Αυτός ο «πρώτος των φιλελλήνων» είναι στόχος ποικίλων ιδεολογιών, αλλά και εκκλησιαστικών παραγόντων. Φανατικοί εναντίον του είναι οι οπαδοί του «γουοκισμού», του νέου ολοκληρωτισμού. Πρόκειται για «προοδευτικούς», στην ιδεολογία αριστερούς που δεν θέλουν να δεχθούν ότι «ένας πλούσιος αριστοκράτης της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας» θα μπορούσε να αγαπήσει την ελευθερία των Ελλήνων και να πεθάνει γι’ αυτήν. Ως αναθεωρητές της Ιστορίας αυθαίρετα παρουσιάζουν τον ποιητή ως «πράχτορα του ιμπεριαλιστικού κατεστημένου της Αγγλίας, που εκμεταλλεύτηκε δόλια την καλοπιστία των Ελλήνων». (Βλ. σχ. Πρόλογο Μάριου Βύρωνος Ραΐζη εις βιβλίο «Λόρδου Μπάιρον “Επιστολές από την Ελλάδα 1809-1811 και 1823-1824”, Εκδ. «Ιδεογράμμα», Αθήνα, 1996, σελ. 34»).   
 
Επίσης ορισμένοι εκκλησιαστικοί παράγοντες συγκαταλέγονται στους αντιβυρωνιστές, λόγω της άστατης και ηδονιστικής ζωής του. Οι συγκεκριμένοι απομειώνουν την προσφορά του στην ελληνική υπόθεση και χρησιμοποιούν όχι τα ιστορικά στοιχεία και τις μαρτυρίες εκκλησιαστικών παραγόντων της εποχής εκείνης, ούτε ακόμη αυτές του 1924, αλλά τις απόψεις σύγχρονων  αριστερής ιδεολογίας ιστοριοδιφών, αναθεωρητών της Ιστορίας...
 
Το τελευταίο και ίσως το σημαντικότερο. Δεν μου έχει υποπέσει στην αντίληψη κάποιος σημαντικός εορτασμός για τα διακόσια χρόνια από τον θάνατο του Βύρωνα από μεριάς Πολιτείας, Εκκλησίας, Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Πατριωτικών Σωματείων, Λογοτεχνικών Εταιρειών. Λέτε να καταντήσαμε επιλήσμονες και αγνώμονες; Λέτε ομαδικώς και ανεπαισθήτως να προσχωρήσαμε στον γουοκισμό, τουλάχιστον στην περίπτωση της εθνικής μνήμης;…
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Χριστούγεννα 1823 και Λόρδος Βύρων

 
Πριν ακριβώς 200 χρόνια, ανήμερα των Χριστουγέννων του 1823, ο ποιητής Λόρδος Βύρων, ο διασημότερος Φιλλέληνας στον Αγώνα της Παλιγγενεσίας (1821-1833), αποβιβάζεται στο Μεσολόγγι, όπου τον υποδέχονται με ενθουσιασμό, ως εθνοενωτικό ηγέτη οι τοπικές διοικητικές και εκκλησιαστικές αρχές, οπλίτες των επαναστατημένων Ελλήνων και ο ηρωϊκός λαός του Μεσολογγίου.
 

Το ιστορικό αυτό γεγονός έχει αποτυπωθεί σε πίνακα ζωγραφικής του καλλιτέχνη Θεόδωρου Βρυζάκη, με τίτλο «Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι» (Εθνική Πινακοθήκη της Ελλάδος).

Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος - Γ΄

 
Ο Μαυροκορδάτος ήταν από τους πρώτους πολιτικούς, που αποδέχθηκε τη δυτική κοινωνική και ηθική συμπεριφορά της εποχής του και ανεχόταν την της πατρίδας του. Αυτός ήταν και ο λόγος που οι περισσότεροι δυτικοί φιλέλληνες τον εκθείασαν. Ευρισκόμενος στην Πίζα γνώρισε και συνδέθηκε με τον ρομαντικό Άγγλο ποιητή Πέρσι Σέλλεϊ (1792-1822). Ο Σέλλεϊ στα 19 του χρόνια έγραψε το φυλλάδιο «Η αναγκαιότητα του αθεϊσμού» (The necessity of atheism), στο οποίο  εκφράστηκε εναντίον κάθε παραδοσιακού θεσμού.
 

Στην Πίζα ο Μαυροκορδάτος γνωρίστηκε και με την σύζυγό του Σέλλεϊ Μαίρη, στην οποία έκαμε μαθήματα αρχαίων ελληνικών. Ο ποιητής δεν ενοχλήθηκε από τη σχέση τους και του αφιέρωσε το δράμα του “Hellas”. Στο σπίτι του Σέλλεϊ ο Μαυροκορδάτος γνώρισε και τον Λόρδο Βύρωνα, τον οποίο γοήτευσε με τους τρόπους του και μιλώντας για την Ελλάδα. Για τον Έλληνα πολιτικό δεν είχε την ίδια αντίληψη ο σημαντικός φιλέλληνας συνταγματάρχης Leicester Stanhope, 5^th Earl of Xarrington, συμπατριώτης και συνεργάτης του Βύρωνα στον Αγώνα για την ανεξαρτησία της Ελλάδος.
 
Ο Βύρωνας σε γράμμα του προς τον Μαυροκορδάτο, από την Κεφαλονιά, στις 2 Δεκεμβρίου 1823, του γράφει ότι αυτό θα φτάσει στα χέρια του από τον Στάνχοπ, για τον οποίο πιστεύει πως «από κοινού με όλη την Ευρώπη σέβεται και θαυμάζει το θάρρος, τα ταλέντα, και προ πάντων, την εντιμότητα του πρίγκιπα Μαυροκορδάτου» (The life – Letters and Journals of Lord Byron” by Thomas Moore, London, John Murray, Albemarle Street, 1860, p. 602). Αντίθετα προς τις προβλέψεις του Βύρωνα o Στάνχοπ είχε άλλη ιδέα για τον άνδρα:
 
«Ο Μαυροκορδάτος είναι ένας καπάτσος, πονηρός, ύπουλος και αξιαγάπητος άνθρωπος. Καταρχήν κερδίζει τους ανθρώπους με τα «γιες» του και τα χαμόγελά του. Είναι προσιτός και ανοικτός σε καλές συμβουλές, αλλά επιδιώκει καιροσκοπική πολιτική, και δεν υπάρχει τίποτε το μεγάλο ή βαθυστόχαστο στο μυαλό του. Έχει φιλοδοξία και στόχο, αλλά όχι τόλμη και αυτοπεποίθηση, απαραίτητα στοιχεία για να παίξει πρώτο ρόλο στο κράτος. Το παιχνίδι του ήταν γι’ αυτό να διασφαλίσει μιαν άλλη λύση, υπό την Αγγλική Κοινοπολιτεία ή υπό βασιλέα. Λέγει ότι το σύνταγμα είναι παιδί του, αλλά δείχνει ότι δεν έχει οποιαδήποτε συγγένεια με αυτό. Και, σε τελευταία ανάλυση, τι να περιμένεις από έναν Τούρκο ή έναν Έλληνα της Κωνσταντινούπολης; Όλοι οι άνθρωποι εκεί είναι λιγότερο ή περισσότερο επηρεασμένοι από τις συνθήκες και την περιβάλλουσα αυτούς κοινωνία και ο Μαυροκορδάτος, που υπήρξε στην υπηρεσία του βεζίρη δύναται να εγκωμιάζεται από τους ιστορικούς ως ημίθεος». («Greece in 1823 and 1824. Series of letters and other documents on the Greek Revolution, written during a visit to that country by the honourable colonel Leicester Stanhope», London, Printed for Sherwood, Jones, and CO, 1824, Letter XXXII, Missolonghi 31^st January 1824, p. 100-101).
 
Ο Στάνχοπ έγραψε την αλήθεια. Ο Μαυροκορδάτος υποστήριξε ενθέρμως τον συμβιβασμό με την Τουρκία, την προσκόλληση της Ελλάδος στην Αγγλική Κοινοπολιτεία και δέχθηκε ξένο ηγεμόνα με απόλυτες εξουσίες, τον Όθωνα, αφού είχε συντελέσει στη δολοφονία του Καποδίστρια εν ονόματι της «συνταγματικής δημοκρατίας»...
 
Λόγω της προέλασης του Ιμπραήμ και της ανικανότητάς του να τον αντιμετωπίσει, ο Μαυροκορδάτος έπεισε την Εθνική Συνέλευση, στις 10 Απριλίου 1826, να αναθέσει στον Άγγλο έκτακτο πρεσβευτή στην Υψηλή Πύλη Στράτφορντ Κάνινγκ να διαπραγματευθεί την ειρήνη ανάμεσα στους Έλληνες και τους Τούρκους και διορίσει δεκατριμελή Επιτροπή για να προβεί, σε συνεννόηση με τον Άγγλο πρεσβευτή, στη σχετική διαπραγμάτευση. Αντέδρασε αμέσως ο Δημήτριος Υψηλάντης. Με αναφορά του στην Συνέλευση διαμαρτυρήθηκε εντόνως για τον προωθούμενο συμβιβασμό, ως «πράξεως παρανόμου και εναντίας της θελήσεως του Έθνους» και έθεσε το ερώτημα: «Έχομεν όμως ανάγκην προστασίας να καταφύγωμεν εις τους ηγεμόνας όλων των εθνών;» (Α. Βακαλόπουλου, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Νέα Έκδοση Ηρόδοτος, 2009, τόμ. Ζ΄, σελ. 72). Στην κίνηση του Μαυροκορδάτου αντέδρασαν και οι άλλοι πολιτικοί και στρατιωτικοί ηγέτες και η πρωτοβουλία του ακυρώθηκε. Αν σκεφθεί κανείς τις σκέψεις και τις σύγχρονες προτάσεις αναλυτών, και ιδεολόγων του συμβιβασμού με την γείτονα για τα εθνικά θέματα -Κυπριακό, Αιγαίο, Εναέριος χώρος, ΑΟΖ- διαπιστώνει ότι η σκέψη του Μαυροκορδάτου επιζεί...
 
Στις 20 Ιουλίου του 1825, πάντα λόγω της δικής του πλήρους αποτυχίας να αντιμετωπίσει με επιτυχία τον Ιμπραήμ, ο Μαυροκορδάτος πέρασε σε μυστική συνεδρίαση του Νομοθετικού Σώματος -αυτός και κάποιοι δικοί του- την απόφαση, ότι η Ελλάδα «θέτει εαυτήν υπό την απόλυτον προστασίαν της Μεγάλης Βρετανίας και ενεπιστεύετο εις την Δύναμιν ταύτην την διατήρησιν της ελευθερίας και των δικαιωμάτων της». Προς τούτο εστάλη ο πρεσβύτερος γιός του Ανδρέα Μιαούλη στο Λονδίνο με το πλοίο του για να την υποβάλει στην Βρετανική Κυβέρνηση. Και η απόφαση αυτή βρήκε ισχυρότατη αντίδραση από στρατιωτικούς και πολιτικούς και δεν προχώρησε... (Θωμά Γόρδωνος «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως», Μεταφρ. Αλεξ. Παπαδιαμάντης, Τόμος Γ΄, ΜΙΕΤ, σσ. 114-115).
 
Στο πρακτικό της απόφασης για να τεθεί η Ελλάδα υπό την προστασία της Αγγλίας -υπενθυμίζεται ότι ελήφθη σε μυστική συνεδρίαση- γράφεται μεταξύ άλλων:
 
«Ο κλήρος, οι αντιπρόσωποι και οι ναυτικοί και στρατιωτικοί αρχηγοί του Ελληνικού Έθνους, θεωρούντες ότι οι Έλληνες έλαβον τα όπλα προς υπεράσπισιν του φυσικού και απαραγράπτου δικαιώματος εις το άσυλον της ιδιοκτησίας, της θρησκείας και της ελευθερίας και αντέστησαν επί τέσσερα έτη εις τας κολοσσιαίας δυνάμεις της Αιγύπτου, Ασίας και Αφρικής, αποκτήσαντες ούτω τίτλον προς πολιτικήν ύπαρξιν... Ότι η ελευθέρα κυβέρνησις της Μεγάλης Βρετανίας είναι η μόνη ήτις διετήρησεν αυστηράν ουδετερότητα, αλλ’ ότι η ουδετερότης της δεν αρκεί πλέον δια να προφυλάξη τους Έλληνας από την άδικον και αύξουσαν καταδίωξιν... οφείλομεν να καταφύγωμεν εις την φιλανθρωπίαν (sic) της κυβερνήσεώς της. Δια ταύτα ορίζομεν, αποφασίζομεν και θεσπίζομεν τον ακόλουθον νόμον:
 
Άρθρον 1.- Δυνάμει του παρόντος ψηφίσματος το Ελληνικόν Έθνος θέτει την ιεράν παρακαταθήκην της ελευθερίας του, της ανεξαρτησίας και της πολιτικής υπάρξεώς του υπό την απόλυτον προστασίαν της Μεγάλης Βρετανίας... Εξεδόθη εν Ναυπλία, Ιουλίου 20 (Αυγούστου 1^η) 1825». (Θωμά Γόρδωνος «Ιστορία Ελληνικής Επαναστάσεως», ΜΙΕΤ, Τόμ. Γ΄, σελ.128-129).
 
Αν σκεφθεί κανείς τις σκέψεις των «νεωτερικών» κύκλων των χρόνων μας, την εκ μέρους τους υποβάθμιση της ελληνικής κουλτούρας και παράδοσης και την ιδεολογική τους ταύτιση προς τους κάθε λογής ισχυρούς της Γης, αντιλαμβάνεται γιατί υποστηρίζουν τον Μαυροκορδάτο, που στρατιωτικά (Πέττα, Νεόκαστρο) και πολιτικά (Εμφύλιος) η Επανάσταση κινδύνευσε σοβαρά από αυτόν και σώθηκε, λόγω των αδυναμιών και ελαττωμάτων του, όπως έγραψε ο Στάνχοπ.
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Κλοντ Φοριέλ: Ο εκ των μεγίστων φιλελλήνων

 

Ο Γάλλος φιλόλογος, ιστορικός και λαογράφος Κλοντ Φοριέλ (1772-1844) είναι εκ των μεγίστων φιλελλήνων, που ανέδειξε η Επανάσταση του 1821. Άγνωστος στους πολλούς Έλληνες ήταν ο πρώτος, που το 1824, όταν ο απελευθερωτικός μας αγώνας ήταν σε κρίσιμη φάση, που εξέδωσε στο Παρίσι και στις εκδόσεις Didot συλλογή Ελληνικών δημοτικών τραγουδιών. Αποτέλεσμα ήταν να φουντώσει ο φιλελληνισμός στη Γαλλία και στους λογοτεχνικούς κύκλους ολόκληρης της Ευρώπης. Ο Φοριέλ ήταν επίσης εκ των πρώτων, που μίλησε για τη συνέχεια του Ελληνικού Έθνους, πολύ πριν από τον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο και τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο.

 

Το βιβλίο του στο εξώφυλλο έγραφε: «Chants populaires de la Grece Moderne - Recueillis et publies avec une traduction francaise, des eclaircissements et des notes par C. Fauriel. Tome 1er. Chants Historiques. A Paris. Chez Firmin Didot, Pere et Fils. Libraires, rue Jacob, no 24, 1824» (Δημοτικά τραγούδια της Νεώτερης Ελλάδος, συγκεντρωθέντα και εκδοθέντα, με γαλλική μετάφραση, διασαφήσεις και σημειώσεις από τον Κλαύδιο Φοριέλ. 1^ος Τόμος. Ιστορικά Τραγούδια. Παρίσι. Εκδ. των Ντιντό, πατρός και υιού, 1824. Το βιβλίο έχει εκδοθεί το 2020 στα ελληνικά από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε εκδοτική επιμέλεια Αλέξη Πολίτη. Από το βιβλίο αυτό είναι τα παρατιθέμενα αποσπάσματα). Στα «Προλεγόμενα» του εν λόγω βιβλίου γράφει ο Φοριέλ τα ακόλουθα, που αποδεικνύουν απολύτως τη γνώση του για τους Έλληνες και για την απαράδεκτη συμπεριφορά των λογίων της Ευρώπης:

 

«Πάνω από τέσσερις αιώνες τώρα, οι λόγιοι της Ευρώπης δεν μιλούν για την Ελλάδα παρά για να θρηνήσουν τον χαμό του αρχαίου της πολιτισμού, περιοδεύουν εκεί μόνο για να γυρέψουν τα χαλάσματα, παρ’ ολίγο να ΄λεγα τη σκόνη των πόλεων και των ναών της, αποφασισμένοι από πριν να εκστασιαστούν μπροστά στα πιο αμφίβολα απομεινάρια εκείνου που ήταν η Ελλάδα εδώ και δυο ή τρεις χιλιάδες χρόνια. Όσο για τα επτά ή οκτώ εκατομμύρια ανθρώπους, κατάλοιπα σίγουρα, κατάλοιπα ζωντανά του αρχαίου λαού της πολυαγαπημένης αυτής γης – αλλάζουν τα πράγματα. Οι λόγιοι δεν τους λογάριασαν καθόλου, ή αν μίλησαν γι’ αυτούς, το έκαμαν στα πεταχτά μονάχα, και για να τους χαρακτηρίσουν φυλή τιποτένια, ξεπεσμένη σε σημείο, που να αξίζει μόνο την περιφρόνηση, ή τη λύπηση των καλλιεργημένων ανθρώπων. Παίρνοντας στα σοβαρά τα επιχειρήματα των περισσοτέρων λογίων, κοντεύει κανείς να θεωρήσει τους σημερινούς Έλληνες σαν κάτι το παράταιρο και ανίερο, ριγμένο άκαιρα ανάμεσα στα ιερά ερείπια της παλιάς Ελλάδας...

 

Προσκολλημένοι τόσο επιπόλαια σε μιαν άποψη τόσο σχολαστική, οι σοφοί της Ευρώπης δεν διέπραξαν μόνο μιαν αδικία απέναντι στη σημερινή (Σημ.γρ. Του 1824) Ελλάδα. Έκαναν κάτι ολότελα ενάντιο στην πιο ακριβή τους πρόθεση. Αποστερήθηκαν τρόπους για να γνωρίσουν καλύτερα την αρχαία Ελλάδα, να ανακαλύψουν καλύτερα ό,τι εξαιρετικό, το ιδιαίτερο και το ανεξίτηλο έχει ο χαρακτήρας και το πνεύμα των βλαστών της καλότυχης αυτής γης». (Σελ. 17).

 

Αυτό τον διαχρονικό πνευματικό θησαυρό των Ελλήνων τον βρήκε ο Φοριέλ μέσα από τα Δημοτικά τραγούδια. Εκείνος δεν ήρθε ποτέ στην Ελλάδα. Τα όσα μάζεψε ήταν προϊόν έρευνάς του μεταξύ των Ελλήνων των Παρισίων, της Βενετίας και της Τεργέστης και όχι τόσο των λογίων, όσο των απλών ανθρώπων, εργατών, εμπόρων, νοικοκυρών.

 

Στα ίδια «Προλεγόμενα» θεωρεί πολύ σημαντικά τα «Κλέφτικα» δημοτικά τραγούδια. Όπως γράφει θα είχε μεγάλη ιστορική σημασία μια ολοκληρωμένη συλλογή των κλέφτικων τραγουδιών, που ξεκινά από την εποχή, που το όνομα κλέφτης χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει τους Έλληνες, τους οπλισμένους πάνω στα βουνά ώστε να κρατήσουν την ανεξαρτησία τους. Έτσι θα έβλεπε κανείς πως υπήρχε πάντα στα βουνά μια κατατρεγμένη Ελλάδα, άξια κόρη της αρχαίας Ελλάδος. Μια τέτοια ιστορία, τονίζει ο Φοριέλ, «θα αποτελούσε συλλογή ηρωικών πράξεων πολύ ανώτερων σε λάμψη, καθώς και σε αξιοπιστία από εκείνην των πολεμιστών της Ιλιάδας: θα ήταν μια αληθινή Ιλιάδα της νεότερης Ελλάδας, που θα μπορούσε να σταθεί δίπλα στην παλιά, ακόμα και από ποιητική άποψη» (Σελ. 83-84).

 

Ο Φοριέλ συμπληρώνει τα «Προλεγόμενα» του με την ακόλουθη βεβαιότητα για τους Έλληνες: «Αν ξαναποκτήσουν την ανεξαρτησία τους, αν έρθει η ώρα, που θα μπορούν να καλλιεργήσουν με την ησυχία τους τις σπάνιες ικανότητες που τους χάρισεν η φύση, το κάθε τι δίνει την ελπίδα πως σύντομα θα φτάσουν και θα ξεπεράσουν τον πολιτισμό των άλλων λαών της Ευρώπης. Οι επιστήμες θα ξανανθίσουν, η φιλοσοφία θα ανοίξει καινούριες σχολές και οι καλές τέχνες θα δημιουργήσουν καινούργια αριστουργήματα. Θα έχουν επίσης δίχως άλλο μεγάλες ποιητικές συνθέσεις... Αλλά οι τόσο ωραίες ελπίδες ας μην τους κάνουν να περιφρονήσουν ένα έργο ταπεινό και εύκολο. Ας βιαστούν να συλλέξουν ό,τι δεν έχει χαθεί από τα λαϊκά τραγούδια. Η Ευρώπη θα τους χρωστάει χάρη για ό,τι κάνουν για να τα διατηρήσουν και μια μέρα θα χαίρονται να μπορούν να συσχετίσουν με τα προϊόντα μιας ποίησης λόγιας και καλλιεργημένης αυτά τα απλά μνημεία της ιδιοφυίας, της ιστορίας και των εθίμων των πατέρων τους».

 

Από τα κλέφτικα τραγούδια της συλλογής του Φοριέλ το πρώτο χρονολογικά είναι «Του Χρίστου Μιλιόνη». Υπολογίζει ότι το τραγούδι έγινε πριν από το τέλος του 1600 και διατηρήθηκε μέσα από την προφορική παράδοση των σκλαβωμένων Ελλήνων. Είναι η τραγική ιστορία του κλέφτη Χρίστου Μιλιόνη και αρχίζει: «Τρία πουλάκια κάθουνταν στην ράχην στο λημέρι, το ΄να τηράει τον Αρμυρό, τ’ άλλο κατά τον Βάλτο, το τρίτο το καλύτερο μοιρολογάει και λέγει: Κύριέ μου, τι εγίνηκεν ο Χρίστος ο Μιλιόνης;...».

 

Διαβάζοντας τα «Δημοτικά τραγούδια» του Φοριέλ, που όντας ιδιοφυής, αυτοδίδακτος έμαθε άριστα τα ελληνικά, ώστε να τα διαβάζει, να τα μεταφράζει και να τα σχολιάζει, θαυμάζει την ομορφιά τους, τη σοφία τους. Συνήθως δεν ασχολούμαστε μαζί τους, ούτε εκτιμάμε την αξία τους, που ο Φοριέλ την βάζει δίπλα σε αυτήν της Ιλιάδας. Να μνημονεύουμε επίσης όλους, Έλληνες και ξένους, όσοι ασχολήθηκαν και έγραψαν συλλογές δημοτικών τραγουδιών και μας τα άφησαν πολύτιμη παρακαταθήκη, και δεν είναι λίγοι.

 

Τέλος το διάβασμα των κλέφτικων τραγουδιών φανερώνει τα βάσανα που πέρασαν οι σκλαβωμένοι Έλληνες από τους δυνάστες τους Οθωμανούς. Και είναι απύθμενο το θράσος του Προέδρου Ερντογάν, όταν δηλώνει ότι κακώς οι Έλληνες είναι οργισμένοι από την τυραννία αιώνων που πέρασαν, από την βεβήλωση των ιερών και των οσίων τους, από τους φόνους, τον εξανδραποδισμό, τους διωγμούς, τις δολοφονίες, τις λεηλασίες, τις καταστροφές που υπέστησαν. Είναι επίσης ύβρις προς εμάς να θεωρεί «επίθεση» τη θέληση των Ελλήνων να ελευθερώσουν τα εδάφη που ανέκαθεν ήσαν δικά τους και εκεί οι αδελφοί τους υπέφεραν υπό τον οθωμανικό ζυγό.

 

Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Εϋνάρδος: ο φιλέλληνας...

 

...που δυσαρέστησε τον Μέτερνιχ

 

Ο Εϋνάρδος (Jean-Gabriel Eynard, 1775-1863), Ελβετός οικονομολόγος, τραπεζίτης και διπλωμάτης, ήταν εκ των θερμοτέρων φιλελλήνων. Οι υπηρεσίες που προσέφερε στους Έλληνες κατά και μετά την Επανάσταση του 1821 ήσαν αποφασιστικής σημασίας. Δεν πολέμησε στην Ελλάδα εναντίον των Τούρκων και δεν ήρθε ποτέ στη χώρα μας. Προτίμησε από μακριά να Την βοηθάει ανιδιοτελώς και δεν ενεπλάκη στις οξύτατες αντιδικίες των τότε Ελλήνων πολιτικών. (Σημ. Ασφαλώς  σήμερα θα έπραττε το ίδιο).

 

Ο Ελβετός φιλέλληνας έχει στο ενεργητικό του μια μοναδική επιτυχία.  Συνετέλεσε δραστικά στο να εξουδετερωθούν τα σχέδια του Μέτερνιχ να σβήσει η Ελληνική Επανάσταση και να μη δημιουργηθεί ανεξάρτητο Ελληνικό κράτος στην πλευρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Μέτερνιχ, σε επιστολή του στον φίλο του Neumann, ουσιαστικά αναγνώρισε την ήττα του από τον Εϋνάρδο. Έγραψε με την γνωστή του έπαρση και αλαζονεία: «Συμφωνώ ότι έχω εκατό φορές περισσότερη εξυπνάδα, γνώση και λογική από τον κ. Eynard, ο οποίος παρεμπιπτόντως είναι ένας από τους άνδρες, που με ενόχλησαν περισσότερο σε αυτόν τον κόσμο...». (Lettre de Metternich a Neumann, Vienne, 12 Juin 1826). Ο Αυστριακός πολιτικός φοβόταν και είχε δίκιο, πως η Ελλάδα θα ήταν η αρχή του τέλους των αυταρχικών αυτοκρατοριών στην Ευρώπη.

 

Για τη συμβολή του Εϋνάρδου στην απελευθέρωση της Ελλάδος, ο βουλευτής Leon de Malleville τόνισε στο Γαλλικό Κοινοβούλιο, το 1846: «Το αναφέρω μετά λόγου γνώσεως: Δεν είναι οι κυβερνήσεις της Ευρώπης που έσωσαν την Ελλάδα. Είναι η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, είναι ο απλός πολίτης της Γενεύης κ. Eynard, ο οποίος κάλεσε όλη την Ευρώπη να βοηθήσει την Ελλάδα. Είναι στη φωνή αυτού του σεβασμίου ανδρός που ανταποκρίθηκαν όλες οι συνειδήσεις, και στη συνέχεια όλη η διανόηση της Ευρώπης. Στη σταθερή επί έτη δράση του οφείλεται το ξύπνημα του θρησκευτικού συναισθήματος σε αυτή την υπόθεση της απαλλαγής των χριστιανών Ελλήνων από τον μουσουλμάνο δυνάστη και η ημέρα κατά την οποία η Ευρώπη θέλησε η Ελλάδα να σωθεί και σώθηκε». ([EYNARD Ch.] Notice  sur J. G. Eynard, Geneve 1863, p. 15).

 

Τί έκανε αυτός ο σπουδαίος φιλέλληνας που τόσο ενόχλησε τον Μέτερνιχ και πώς συνέβαλε στην απελευθέρωση και στην ανόρθωση της Ελλάδος; Ο Εϋνάρδος διακρινόταν για την ευφυία του, την πίστη του στην υπόθεση της Ελλάδος, την εξαιρετική οργανωτική του ικανότητα, τις γνώσεις του στα οικονομικά και στα διπλωματικά, την ισχυρή του προσωπικότητα, την εντιμότητά του. Όλα αυτά τον βοήθησαν να συνομιλεί με βασιλείς, πρωθυπουργούς, υπουργούς και τραπεζίτες και να οργανώνει το δίκτυο των φιλελλήνων στην Ευρώπη.

 

Ο Καποδίστριας ήταν που ενέπνευσε στον Εϋνάρδο την αγάπη του και την ανιδιοτελή προσφορά του προς την Ελλάδα. Ο Εϋνάρδος εκτίμησε τη διπλωματική δεινότητα του Καποδίστρια στην υπόθεση της Ελβετίας και όταν ο μελλοντικός κυβερνήτης της Ελλάδος εγκαταστάθηκε στη Γενεύη συνδέθηκε μαζί του με σταθερή και ειλικρινή φιλία. Η προσφορά του στην Ελλάδα είχε χαρακτήρα περισσότερο πρακτικό. Παράλληλα με την εξέγερση των ψυχών των Ευρωπαίων  φρόντισε να εφοδιασθούν οι επαναστατημένοι Έλληνες με πολεμοφόδια, όπλα και τρόφιμα, και να ενισχυθούν με την αποστολή εθελοντών στρατιωτών και τεχνιτών.

 

Το 1823 κατέφυγαν στη Γενεύη 158 Έλληνες, που γλύτωσαν από το μακελειό του Δραγατσανίου. Οι κάτοικοι της Γενεύης τους φιλοξένησαν με εγκαρδιότητα και αυτοί τους ευχαρίστησαν γραπτώς στα ελληνικά. Η ιδιόχειρη καλλιγραφημένη επιστολή, με ημερομηνία 24 Μαΐου 1823, διασώζεται στη Δημόσια Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Γενεύης. Σε αυτήν γράφεται ελληνιστί μεταξύ άλλων: «Εξ αρχής μεν του παρόντος έτους και έως την σήμερον ημέραν των εις την επιούσιον τροφήν χρημάτων απορούντες και παρά τοις γενναίοις Ελβετοίς φιλανθρώπως φιλοξενηθέντες, πάλιν δε εξ ότου επιστρέψαι εις την φίλην ημών πατρίδα ουκ έχοντες και παρ΄ αυτοίς τα αναγκαία πορισθέντες, ημείς οι υπογεγραμμένοι Έλληνες χάριν δια του γράμματος τούτου τοις ημάς ευεργετήσασι αποδίδομεν και ευχόμεθα τω παντοδυνάμω Θεώ παρέχειν αυτοίς απόλαυσιν ευτυχίας τε και ειρήνης...».

 

Το 1825 ο Εϋνάρδος διοργανώνει αποστολή από την Επιτροπή των Παρισίων στους αγωνιζόμενους  Έλληνες 600 τυφεκίων και 38000 γαλλικών φράγκων.  Την ίδια χρονιά  οι Α. Λουριώτης και Ι. Ορλάνδος αναζητούν στο Λονδίνο και μετά στο Παρίσι δάνειο για την Ελλάδα. Απογοητευμένοι από την άρνηση που εισέπραξαν ήσαν έτοιμοι να επιστρέψουν όταν πληροφορήθηκαν ότι ο Εϋνάρδος ήταν στην γαλλική πρωτεύουσα και έσπευσαν να τον συναντήσουν. Αυτός τους εξασφάλισε δάνειο από τον οίκο Gabriel Odier. Ικανοποιημένοι για την επιτυχία επέστρεψαν στο Λονδίνο προς ενημέρωση των άλλων εκπροσώπων, που αναζητούσαν δάνειο, αλλά αυτοί είχαν ήδη συμφωνήσει με πολύ δυσμενείς όρους...

 

Ο Εϋνάρδος επέστρεψε στη Γενεύη το φθινόπωρο του 1825 έχοντας εξασφαλίσει νέα βοήθεια προς την Ελλάδα  όπλων, πολεμοφοδίων και χρημάτων από επιτροπές της Ευρώπης, στις οποίες ήταν μέλος. Ο ίδιος υπερηφάνως υπέγραφε: «Μέλος των Φιλελληνικών Επιτροπών Παρισίων, Γενεύης, Μονάχου, Δρέσδης και όλων των  Επιτροπών στην Ελβετία». Το 1826 συγκέντρωσε και απέστειλε ως οικονομική βοήθεια στην Ελλάδα 70.000 γαλλικά φράγκα. Όταν ο Καποδίστριας ανέλαβε Κυβερνήτης, έδωσε προτεραιότητα στην ανάπτυξή των τομέων Παιδείας, Γεωργίας και Οικονομίας και ο Εϋνάρδος τον βοήθησε οικονομικά, παρέχοντάς του εκπαιδευτικό υλικό  για τη δημιουργία και λειτουργία αλληλοδιδακτικών σχολείων.

 

Η οικονομική κατάσταση της Ελλάδος που βρήκε ο Καποδίστριας ήταν τραγική. Οι προσπάθειες του Εϋνάρδου σε κυβερνήσεις και τράπεζες προς εξασφάλιση δανείων και οικονομικής βοήθειας ήσαν συγκινητικές. Σε ευχαριστήρια επιστολή, του έγραψε ο Καποδίστριας: «Προστρέξατε την Ελλάδα με όλες σας τις δυνάμεις καθόλες τις ημέρες της αγωνίας και της απόγνωσης Της. Δεν παύσατε να Την σκέπτεσθε και να εργάζεσθε γι’ Αυτήν και τώρα στέργετε να προβείτε σε νέες θυσίες για να εξασφαλίσουμε δάνειο προς επιτάχυνση της βελτίωσης της οικονομίας». Και σε ιδιωτική επιστολή του έγραψε: «Τα 700.000 φράγκα Σας προς στιγμήν μας σώζουν, αγαπητέ μου Εϋνάρδε».

 

Ο Ευνάρδος εθλίβη βαθύτατα από τη δολοφονία του φίλου του Καποδίστρια. Όμως δεν σταμάτησε να ενισχύει την Ελλάδα και να την βοηθάει να ορθοποδήσει. Μεταξύ άλλων έλαβε μέρος στην ίδρυση της Εθνικής Τραπέζης και είχε μιαν εποικοδομητική αλληλογραφία (1841-1855) με τον πρώτο της διευθυντή  Γεώργιο Σταύρου. Σημειώνεται ότι η πολλαπλή βοήθεια των φιλελλήνων του εξωτερικού προς την Ελλάδα ίσχυσε έως το 1830 και τη δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους. Ο Εϋνάρδος συνέχισε σταθερά να ενεργεί υπέρ της Ελλάδος για 25 ακόμη χρόνια.

 

Σημ. γρ. Το κύριο υλικό για το παρόν δημοσίευμα, προσπορίσθηκα από τη μελέτη της εξαίρετης ιστορικού και ελληνίστριας Michelle Bouvier – Bron “Jean-Gabriel Eynard (1775-1863) et le philhellenisme  Genevois”, Geneve, 1963.  

 

Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου