Η Σκόπελος τόν καιρό τοῦ Ἀγώνα τοῦ 1821

Ἄγνωστες ἱστορικὲς σελίδες

Νομίζω, μέρα ποὺ εἶναι, μέρα ἱερὴ τῆς Μνήμης τοῦ Ἀγώνα τοῦ 21, ὅτι δὲν θὰ πρέπει νὰ λησμονήσουμε καὶ τὴ συμβολὴ τοῦ νησιοῦ μας, τῆς Σκοπέλου, δηλαδή, στὴν ἐθνικὴ προσπάθεια γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση. Γι᾿ αὐτὸ καὶ τὰ ὅσα θὰ γραφοῦν στὴ συνέχεια, καὶ τὰ ὁποῖα ἐν πολλοῖς εἶναι ἄγνωστα στοὺς πολλοὺς συμπατριῶτες μας, πιστεύω ὅτι θὰ εἶναι πρωτίστως μιὰ κατάθεση τιμῆς γιὰ τοὺς ἔνδοξους προγόνους μας, ἀλλὰ καὶ ἕνα μέγιστο μάθημα γιὰ ὅλους ἐμᾶς, τοὺς ἐπιγόνους τους.

Τὰ ὅσα, λοιπόν, κατατεθοῦν στὴ συνέχεια εἶναι δανεισμένα ἀπὸ ἀνέκδοτα κυρίως μελετήματα τοῦ μεγάλου Σκοπελίτη καθηγητοῦ καὶ λογίου, τοῦ Νικολάου Ἰω. Γεωργάρα, ποὺ θὰ πρέπει νὰ τὸν εὐγνωμονοῦμε ὅλοι οἱ Σκοπελίτες, γιατὶ σὺν τοῖς ἄλλοις, τοῦ ὀφείλουμε καὶ τὴν βελτιωμένη ἐπανέκδοση, μετὰ ἀπὸ ἕνάμισυ αἰῶνα, τῆς Ἀκολουθίας τοῦ Ἁγίου Ρηγίνου καί, φυσικά, τὴν διάδοσή του.

Ἐδῶ μάλιστα θὰ πρέπει νὰ θυμίσω, ὅτι ὁ Γεωργάρας δὲν ἔγραφε ποτὲ χωρὶς νὰ τεκμηριώνει τὰ κείμενά του καὶ νὰ τιμᾶ τὶς ἱστορικὲς πηγές. Ἔτσι, ὅ,τι γράφει ἔχει ἀλάνθαστη ἱστορικὴ βάση.

Ἄς προσέξουμε, λοιπόν, τὰ κείμενά του. Εἶναι σίγουρο ὅτι, ὄχι μονάχα θὰ νοιώσουμε ὑπερηφάνεια, ἀλλὰ θὰ καταλάβουμε «ὅτι εἴμαστε ἀπὸ καλὴ γενιά».

«Κα­ί­τοι δ᾿ ἔ­χαι­ρεν [ἡ Σκόπελος] οὕ­τω σχε­δόν πλή­ρη αὐ­το­νο­μί­αν, δι­ό­τι οὐ­δε­ίς πο­τε Τοῦρ­κος καθ᾿ ὅ­λον τό χρο­νι­κόν δι­ά­στη­μα τῆς Τουρ­κι­κῆς δυ­να­στε­ί­ας κα­τῴ­κη­σεν ἐν αὐ­τῇ, ὥ­στε νά με­τέλ­θῃ βι­αι­ο­πρα­γί­ας καί ἄλ­λας κα­τα­πι­έ­σεις, οἵ­ας ἔ­πρατ­τον οἱ ἐν δι­αφό­ροις ἄλ­λαις ἑλ­λη­νι­καῖς πό­λε­σιν ἐγ­κα­τε­στη­μέ­νοι Τοῦρ­κοι, ὅ­μως ἀφ᾿ οὗ συ­νέ­στη ἡ πρός ἀ­πε­λευ­θέ­ρω­σιν τοῦ Ἑλ­λη­νι­κοῦ ἔ­θνους Φι­λι­κή Ἑ­ται­ρε­ί­α, δέν ἔ­λει­ψε καί αὐ­τή νά δρά­ξῃ τά ὅ­πλα κα­τά τῶν τυ­ράν­νων καί νά συ­νει­σφέ­ρῃ τό μέ­ρος της κα­τά τόν ἱ­ε­ρόν ἡ­μῶν ἀ­γῶ­να. Οὐ μό­νον δέ κατ᾿ αὐ­τόν, ἀλ­λά καί πρό αὐ­τοῦ δέν ἔ­λει­ψε νά πα­ρέ­χῃ βο­η­θε­ί­ας καί ἄ­συ­λον εἰς το­ύς δι­α­φό­ρους τοῦ Ὀ­λύμ­που ἀρ­μα­τω­λο­ύς κα­τα­δι­ω­κο­μέ­νους ὑ­πό τῶν Το­ύρ­κων καί κα­τα­φε­ύ­γο­νας ε­ίς αὐ­τήν, ὡς τόν Νι­κο­τσά­ραν, τόν Θε­ό­δω­ρον Κο­λο­κο­τρώ­νην, τόν Βλα­χά­βαν κ.λ.π.

Πρῶ­τος λοι­πόν με­τά τήν σύ­στα­σιν τῆς Φι­λι­κῆς Ἑ­ται­ρε­ί­ας ἦλ­θεν εἰς Σκό­πε­λον ὡς ἀ­πό­στο­λος αὐ­τῆς κα­τά τό ἔ­τος 1820 ὁ Ἰ­ω­ά­σαφ Προῦ­σος, ὅ­στις συν­νε­νο­η­θε­ίς με­τά τῶν πρου­χόν­των αὐ­τῆς πε­ρί τῆς Ἐ­πα­να­στά­σε­ως καί πολ­λο­ύς εἰς το­ύς σκο­πο­ύς τῆς Ἑ­ται­ρε­ί­ας προ­ση­λυ­τί­σας ἀ­πῆλ­θε κα­τό­πιν εἰς Θεσ­σα­λο­νί­κην, ὅ­θεν ἔ­γρα­ψεν εἰς τόν Γκί­καν Μάνσου, ἐ­νοι­κια­στήν τῶν μου­κα­τά­δων, ἤ­τοι τῶν δη­μο­σί­ων προ­σό­δων, ὅν εἶ­χε κα­τη­χή­σει τά τῆς Ἑ­ται­ρε­ί­ας, ἐ­πι­στο­λήν, δι ἧς ἀ­νήγ­γε­λεν αὐ­τῷ, ὅ­τι καί ἐ­κεῖ εὗ­ρε πολ­λο­ύς ἀ­σθε­νεῖς, ἐν­νο­ῶν διά τῆς λέ­ξε­ως τα­ύ­της, ὅ­τι ἔ­κα­με καί ἐ­κεῖ πολ­λο­ύς προ­ση­λύ­τους εἰς το­ύς σκο­πο­ύς τῆς Ἑ­ται­ρε­ί­ας τῶν Φι­λι­κῶν· ὠ­μί­λει δ῾ οὗ­τος, ση­μει­ω­τέ­ον καί τοῦ­το, κα­λῶς καί τήν τουρ­κι­κήν γλῶσ­σαν, δι᾿ ἧς εἰς πολ­λο­ύς τό­πους πα­ρου­σι­ά­ζε­το ὡς δερ­βί­σης, ἵ­να ἀ­πο­φε­ύ­γῃ τήν κα­τα­δί­ω­ξιν τῶν Το­ύρ­κων.

Κα­τά δέ τό ἔ­τος 1821 ἐλ­θών εἰς Σκό­πε­λον ὀ δι­δά­σκα­λος Θε­ό­φι­λος Κα­ΐ­ρης καί οὗ­τος τῆς Φ(ι­λι­κῆς) Ἑ­ται­ρε­ί­ας ἀ­πό­στο­λος, ἀφ᾿ οὗ ὡ­μί­λη­σε τῆ Κυ­ρια­κῇ τῆς Σταυ­ρο­προ­σκυ­νή­σε­ως (Μα­ΐ­ου)[i] με­τά τήν θε­ί­αν λει­τουρ­γί­αν ἐν τῇ πλα­τε­ί­ᾳ τοῦ να­οῦ τῆς Φα­νε­ρω­μέ­νης[ii] ἐκ τοῦ ἐ­ξώ­στου πα­ρα­κει­μέ­νης τι­νός οἰ­κί­ας[iii] λό­γον ὑ­πέρ τῆς ἀ­νε­ξαρ­τησ­ίας ἠ­μῶν λί­αν ἐν­θου­σι­α­στι­κόν προι­μι­α­σθε­ίς ἐν τοῦ τρο­πα­ρί­ου.

"Οὐ­κέ­τι φλο­γί­νη ῥομ­φα­ί­α φυ­λάτ­τει τήν Πύλην τῆς Ἐ­δέμ"[iv] ὕ­στε­ρον δ᾿ εἰ­πών 'Ὄχι πλέ­ον Τοῦρ­κοι ἐ­πί τῆς κε­φα­λῆς ἡ­μῶν κ.λ.π." το­σοῦ­τον ἐ­ξή­γει­ρε τόν ἐν­θου­σια­σμόν τῶν πο­λι­τῶν, ὥ­στε εὐ­θύς οὗ­τοι ἀ­νε­πέ­τα­σαν τήν ση­μα­ί­αν τῆς Ἐ­πα­να­στά­σε­ως κα­τά τῆς τουρ­κι­κῆς δυ­να­στε­ί­ας. Ἀλ­λά τόν ἐν­θου­σια­σμόν το­ύ­των ἔ­τι μᾶλ­λον ἐ­ξῆ­ψαν οἱ κα­τό­πιν τοῦ Κα­ΐ­ρου ἐλ­θόν­τες ὡς ἀ­πό­στο­λοι τῆς αὐ­τῆς Ἐ­ται­ρε­ί­ας Θετ­τα­λο­μά­γνη­τες δι­δά­σκα­λοι τοῦ Γένους Ἄν­θι­μος Γα­ζῆς καί Γρη­γό­ριος Κων­σταν­τᾶς, ὥ­στε ἐ­ξο­πλί­σαν­τες οἱ Σκο­πελῖ­ται τρί­α πλοῖ­α βρί­κια ἀ­νή­κον­τα ε­ίς το­ύς ἰ­δι­ο­κτή­τας Γε­ώρ­γιον Καμ­πό­υ­ρην, Ἀ­να­γνώ­στην Κα­τσι­κο­γι­άν­νην καί Κων­σταν­τῖ­νον Μα­νω­λά­κην ἀ­πέ­στει­λαν τά μέν τῶν πρώ­των[v] εἰς Κασ­σάν­δραν ἐ­ναν­τί­ον τῶν Το­ύρ­κων πε­ρί τάς ἀρ­χάς τοῦ Μα­ΐ­ου τοῦ 1821, ἅ­τι­να πα­ρα­με­ί­ναν­τα ἐ­κεῖ πο­λε­μοῦν­τα μέ­χρι τῆς 30 Ὀ­κτω­βρί­ου, ὁ­πό­τε ἐ­γέ­νε­το ἡ τε­λεία κα­τα­στρο­φή αὐ­τῆς ὑ­πό τοῦ Ἀ­βδου­λα­βο­ύδ­πα­σα, πα­ρέ­λα­βον ἐ­κεῖ­θεν καί με­τέ­φε­ρον εἰς Σκό­πε­λον ἱ­κα­νάς οἰ­κο­γε­νε­ί­ας· τό δέ τοῦ Κ. Μα­νω­λά­κη ἀ­πέ­στει­λαν εἰς Βῶ­λον ὑ­πό πλο­ί­αρ­χον τόν γαμ­βρόν αὐ­τοῦ Ἰ­ω­άν­νην Γε­ωρ­γά­ραν τό ὀ­ποῖ­ον ἀ­φοῦ κα­τέ­καυ­σεν ὅ­λας τάς πυ­ρο­βό­λους τῶν ἐ­χρῶν ὕ­λας κα­νι­ο­βο­λοῦν τό Φρο­ύ­ριον τοῦ Βόλου  με­τέ­φε­ρε καί αὐ­τό εἰς Σκό­πε­λον ἱ­κα­νάς οἰ­κο­γε­νε­ί­ας ἐκ τῶν Χω­ρί­ων τοῦ Πη­λί­ου με­τά τήν πυρ­πό­λη­σιν αὐ­τῶν ὑ­πό τῶν στρα­τευ­μά­των τοῦ Μαχ­μο­ύτ πα­σα Δρά­μα­λη...».

[Περισσότερα βλ. π. Κων.Ν. Καλλιανός,  Μία ἄγνωστη μελέτη τοῦ σκοπέλιτη λογίου Νικ. Ι. Γεωργάρα, περ. Θεσσαλικὸ Ἡμερολόγιο, τ. 61 (2012), σελ. 277-283]

Στὴ φωτ. εἰκονίζεται ἡ ἱστορικὴ πλατεία τῆς Φανερωμένης ὅπου τὴν Κυριακὴ τῆς Σταυροπροσκυνήσεως τοῦ 1821 μίλησε ὁ Θεόφιλος Καΐρης.

π. K.N. Kaλλιανός

---

[i] Λανθασμένα γράφει Μαΐου ὁ Ν. Γεωργάρας· κανονικά ἔπρεπε νά γράψει Μαρτίου.

[ii] (σημ. Νίκ. Ι.Νικολαΐδη, "ὅπου ἔκειτο  Βουλή τῆς Σκοπέλου [καγκελαρία])". Ὁ Νικολαΐδης ὑποννοεῖ τό λεγόμενο "Κάτω Σχολεῖο", πού ἦταν στή θέση ὅπου ὑπάρχει σήμερα τό Α᾿ Νηπιαγωγεῖο, δίπλα δηλαδή ἀπό τόν Κῆπο τῆς Φανερωμένης (σήμερα Σχολικό Κῆπο).

[iii] "Ζαχαριάδου", γράφει ὀ Νικολαΐδης· πράγματι, τό σπίτι αὐτό ἀνῆκε στήν οἰκογένεια Ζαχαριάδη.

[iv] Πρόκειται γιά τό Κοντάκιο τῆς Κυριακῆς τῆς Σταυροπροσκηνήσεως, βλ. Τριώδιον, ἐκδ. Φῶς, Ἀθῆναι 1992, σελ. 233.

[v] Σημ, Γεωργάρα :"Ἀμφότερα τά πλοῖα ταῦτα μετά τήν ἐκ Κασσάνδρας εἰς Σκόπελον ἐπάνοδον αὐτῶν, περί τά μέσα τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1823, ἐλθών ὀ ναύαρχος τῶν Ψαρῶν Ν. Ἀποστόλης ἔλαβε, μεθ᾿ ἑτέρου τινός ἐκ Σκιάθου, καί μετεχειρίσθη αὐτά ὠς πυρπολικά πρός ἐμπρησμόν τοῦ ἐχθρικοῦ στόλου, Κ. Κ.Νικοδήμου, Ἀπομνημονεύματα ἐκστρατιῶν καί ναυμαχιῶν Ἑλληνικοῦ στόλου, [Ἀθῆναι 1865], σελ. 37, 39. 41.