Ελευθερία της Τέχνης και υποκρισία

 
Με την υποστήριξη της κυβέρνησης στην πρωτοβουλία της διευθύντριας της Εθνικής (Σημ. τρόπος του λέγειν) Πινακοθήκης επανήλθαν τα βλάσφημα έργα σε αυτήν και μάλιστα με αυξημένα μέτρα προστασίας και ασφαλείας, λες και πρόκειται για την «Τζιοκόντα» του Λεονάρντο Ντα Βίντσι. Το σύνθημα «Η Τέχνη ή είναι ελεύθερη ή δεν υπάρχει» δεν έχει σχέση με την έκθεση των συγκεκριμένων έργων στην «Εθνική» Πινακοθήκη, αλλά ακούγεται από τα μεγάφωνα του συστήματος. Οι ελεύθεροι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τον ορυμαγδό της κυριαρχούσας ιδεολογίας των «προοδευτικών κύκλων», οι οποίοι με ένταση επιδιώκουν τα κατ’ αυτούς «ανθρωπάρια» να δεχθούν τις απόψεις τους, ότι 2+2=5 και να αγαπήσουν τον «Μεγάλο Αδελφό», όπως τον περιγράφει ο Όργουελ στο έργο του «1984». Είναι προφανές ότι δεν ενδιαφέρει τους αντιθέους να διορθώσουν τον κόσμο. Μέλημά τους να καταστρέψουν ό,τι δημιούργησε ο Ελληνισμός τα περίπου 3.000 χρόνια της δημιουργίας του.
 

Το χαρακτηριστικό της κυριαρχούσας ιδεολογίας είναι η υποκρισία! Την ώρα που μιλάνε για ελευθερία στην Τέχνη, ταυτόχρονα απορρίπτουν να εκτεθεί στον εξωτερικό χώρο της «Εθνικής» Πινακοθήκης το περίφημο γλυπτό της Μαρίας Κάλλας, του γνωστού ανά την υφήλιο καλλιτέχνη Νίκου Φλώρου, με τις σημαντικές διακρίσεις και τα πολλά διεθνή βραβεία. Εσωτερικά φυλάσσονται τα βλάσφημα έργα, ενώ το γλυπτό του Νίκου Φλώρου απαγορεύεται να εκτεθεί στον εξωτερικό χώρο της Εθνικής Πινακοθήκης! Είπε ο ίδιος ο καλλιτέχνης στον Κωνσταντίνο Μούσσα του «Sapere Aude»: «Αυτό που ζήτησα ήταν δύο μέτρα εξωτερικού χώρου. Ούτε επιχορηγήσεις, ούτε χρήματα. Τίποτα. Ζητούσα μόνο λίγο χώρο να παρουσιάσω τη Μαρία Κάλλας με μια ταυτότητα ελληνική, με τη σημαία να την περιβάλλει... Όμως παντού εισέπραξα άρνηση». Σημειώνεται ότι μετά την άρνηση της «Εθνικής» Πινακοθήκης και άλλων πολιτισμικών φορέων το έργο παρουσιάστηκε στη Βενετία, με ζεστή υποδοχή από τους φορείς της πόλης και με παρουσία πλήθους ανθρώπων. Ακολουθεί παρουσίαση του ίδιου έργου στη Ρώμη, στο Παρίσι, στη Βιέννη, στη Λισαβόνα και στη Νέα Υόρκη…
 
Και δεν είναι μόνο αυτό. Το 2025 ο Νίκος Φλώρος προσέφερε  στην Εθνική Πινακοθήκη ΔΩΡΕΑΝ έργα του από την έκθεση «Ήρωες από μέταλλο - 1821», αλλά και του έργου αξίας δεκάδων χιλιάδων Ευρώ «Ελληνική σημαία». Παρόλα αυτά η σημερινή διεύθυνση της «Εθνικής» Πινακοθήκης αγνόησε τον καλλιτέχνη, όπως χαρακτηριστικά γράφει η Wikipedia. Μάλιστα ο Φλώρος είχε εκφράσει την επιθυμία να δωριστεί το συγκεκριμένο έργο ακόμη και αν τοποθετούνταν στο ντεπό (αποθήκη) για την περίπτωση μελλοντικής αξιοποίησης. Και πάλι εισέπραξε άρνηση.
 
Προφανώς το ποια έργα θα εκτεθούν είναι μέρος «της ελευθερίας της Τέχνης», όπως την εννοούν οι υπεύθυνοι της Πινακοθήκης, οι διάδοχοι του Καλλιγά και της Πλάκα… Σημειώνεται ότι ο κατασκευάσας τα βλάσφημα ανοσιουργήματα παραδέχθηκε ότι τα «έργα τέχνης» του, που εκτίθενται στην «Εθνική» Πινακοθήκη είναι προϊόντα της ιδεολογίας του. Σε επικοινωνία που είχε μαζί του η Κριστίν Στάρμεϊ της «Καθημερινής» (11/3/2025, σελ. 15) είπε: «Ο καλλιτέχνης έχει δικαίωμα να εκφράσει την προσωπική του άποψη, να αντιδράσει και να θέσει με αυτόν τον τρόπο τα δικά του ερωτήματα π.χ. στο άκουσμα όσων πολέμων γίνονται με δικαιολογία την καθαρότητα και τη δικαιοσύνη του ενίοτε (sic) Θεού. Πώς η κοινωνία (πολιτική) χρησιμοποιεί τη θρησκεία για να συντονίσει και να μαντρώσει τις μάζες με απειλές, φόβο και σκοταδισμό». Ο άνθρωπος είναι προφανές ότι βρίσκεται ακόμη στο κομμουνιστικό μανιφέστο του Μαρξ.
 
Τον ενόχλησαν και οι στρατιωτικοί άγιοι. Του δημιουργούν «τεράστια απορία πώς αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να μεταφέρουν τον λόγο του Θεού της ειρήνης, του αλληλοσεβασμού, της αγάπης και της αρμονίας, εφόσον οι ίδιοι είναι ικανοί να σκοτώνουν, μάλιστα πολλοί από αυτούς ανήκαν σε τάγματα εφόδου και είχαν διακριθεί για τα πολεμικά τους κατορθώματα…». Η αναφορά σε τάγματα εφόδου, πιθανόν από άγνοια, έχουν αναφορά στον παραστρατιωτικό μηχανισμό του Χίτλερ και των Ναζί και όχι στον 4^ο αιώνα… Τα όσα γράφει περί των στρατιωτικών αγίων Μαρτύρων δείχνουν ότι έχει παντελή άγνοια της Αγιολογίας. Δεν διερωτήθηκε καν γιατί αυτοί οι άνθρωποι έγιναν Άγιοι και ονομάστηκαν Μάρτυρες και Μεγαλομάρτυρες. Ο ίδιος μπορεί να αγνοεί την Ιστορία και να μην τον ενδιαφέρει αν τα όσα δηλώνει τον εκθέτουν. Η διευθύντρια όμως της «Εθνικής» Πινακοθήκης δεν θα έπρεπε να γνωρίζει την ιστορία λ.χ. του Αγίου Γεωργίου, αλλά και γενικά την πνευματικότητα της Εκκλησίας μας, ώστε να μπορεί να κρίνει  τη διαφορά του έργου τέχνης από την ιδεολογική καρικατούρα; Κατά την άποψή μας ο άνθρωπος που αναλαμβάνει μια τόσο υπεύθυνη θέση για τον πολιτισμό της χώρας μας οφείλει να έχει προηγουμένως μελετήσει τον Ντοστογιέφσκι και τον δικό μας Παπαδιαμάντη, τον Σολωμό και τον Μακρυγιάννη, τον Σαραντάρη και τον Εγγονόπουλο, τον Ζαμπέλιο και τον Θανάση Πετσάλη Διομήδη.   
 
Και κάτι ακόμη. Το ίδιο το Υπουργείο Πολιτισμού ορθώς απαγόρευσε να χρησιμοποιηθούν αρχαιολογικοί χώροι για γυρίσματα σκηνών από ταινία του Γιώργου Λάνθιμου στην Ακρόπολη των Αθηνών. Έχει προβεί και σε άλλες απαγορεύσεις εκμετάλλευσης της μνημειακής προχριστιανικής κληρονομιάς μας για λόγους συμφεροντολογικούς. Ο κ. Δημήτρης Αθανασούλης, διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, θεωρεί ότι «τα μνημεία δεν μπορούν να λειτουργούν ως έτοιμα σκηνικά για ανεξέλεγκτη χρήση χωρίς όρους και όρια». Και προσθέτει: «Η επανοικείωση με τις μνημειακές υλικότητες μέσω της σύγχρονης δημιουργίας είναι ανάγκη να οριοθετείται αυστηρά, ώστε να μην ευτελίζει το απολύτως ευάλωτο άυλο κεφάλαιο, με το οποίο επί αιώνες έχουμε επενδύσει την πολιτιστική κληρονομιά μας». Ο ευτελισμός της πολιτισμικής μας κληρονομιάς δεν αφορά μόνο την αρχαία Ελλάδα. Αφορά και αυτήν του Βυζαντινού και του Νέου Ελληνισμού. Και αυτήν οφείλουμε να την κρατάμε ζωντανή και όχι να την πυροβολούμε για να εκλείψει.
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Εγκαίνια της Βασιλεύουσας

 

11 Μαΐου - Ανάμνηση των εγκαινίων της Κωνσταντινούπολης

 

Γενεθλίων σῶν δεῖ με τιμᾶν ἡμέραν,
Ἐν σοὶ Πόλις τυχόντα τῶν γενεθλίων.
 
Στο συναξάρι της ημέρας διαβάζουμε:
 
Τῇ ΙΑʹ τοῦ αὐτοῦ μηνὸς τὴν ἀνάμνησιν πνευματικῶς ἐπιτελοῦμεν τοῦ Γενεθλίου, ἤτοι τῶν Ἐγκαινίων ταύτης, τῆς Θεοφυλάκτου καὶ βασιλίδος τῶν πόλεων, τῆς κατ’ ἐξαίρετον ἀνακειμένης τῇ Δεσποίνῃ ἡμῶν καὶ ἁγίᾳ Θεοτόκῳ, καὶ ὑπʼαὐτῆς διὰ παντὸς σῳζομένης.
 
Όταν ο Μέγας Κωνσταντίνος κατέλαβε την πόλη του Βυζαντίου, την έκτισε μεγαλύτερη και την ονόμασε Κωνσταντινούπολη. Στις 11 Μαΐου του 330 μ.Χ. και αφού τελείωσε όλο το τειχόκαστρο, τα σπίτια και τις Ιερές εκκλησίες, την αφιέρωσε στην Υπεραγία Θεοτόκο. Κατόπιν για να ευχαριστήσει τον Θεό, για το μεγαλοπρεπές αυτό έργο, έκανε λιτανεία με τον τότε Πατριάρχη, όλο τον κλήρο και τον λαό. Όταν ανέβηκαν στον Φόρο, έστησαν εκεί οι πολίτες δικό του ανδριάντα, που μέσα στο κεφάλι του έβαλαν τα καρφιά με τα όποια κάρφωσαν τον Χριστό. Στη βάση του ανδριάντα τοποθέτησαν τα δώδεκα καλάθια, που μέσα είχαν μαζέψει τα περισσεύματα των πέντε άρτων, που ευλόγησε ο Χριστός και πολλαπλασιάστηκαν. Από τότε λοιπόν η Εκκλησία, γιορτάζει κάθε χρόνο αυτή τη γιορτή για ανάμνηση.
 
Η συγκεκριμένη ημέρα της τελέσεως των εγκαινίων της Κωνσταντινουπόλεως επιλέχθηκε σκόπιμα, γιατί συνέπιπτε με την ημέρα της μνήμης του μαρτυρίου του Αγίου Ἱερομάρτυρος Μωκίου, ο οποίος ήταν και ο πολιούχος του Βυζαντίου.
 
Ἀπολυτίκιον. Ἦχος δ’.
Τῆς Θεοτόκου ἡ Πόλις, τῇ Θεοτόκῳ προσφόρως, τὴν ἑαυτῆς ἀνατίθεται σύστασιν, ἐν αὐτῇ γὰρ ἐστήρικται διαμένειν, καὶ δι᾽ αὐτῆς περισώζεται καὶ κραταιοῦται, βοῶσα πρὸς αὐτήν, Χαῖρε ἡ ἐλπίς πάντων τῶν περάτων τῆς γῆς.

Πάπες ελληνικής καταγωγής

 
Σύμφωνα με τις διαθέσιμες ιστορικές πηγές, υπήρξαν τουλάχιστον 16 Πάπες της Ρώμης με ελληνική καταγωγή, κυρίως κατά την περίοδο της Βυζαντινής επιρροής στην Εκκλησία της Ρώμης.​
 

Οι 16 Πάπες με ελληνική καταγωγή
 
1). Ανάκλητος (76–88) – Άγιος
2). Ευάρεστος ο Ιεροσολυμίτης (97–105) – Ιερομάρτυρας
3). Τελέσφορος ο Ταραντίνος (125–136) – Ιερομάρτυρας
4). Υγίνος ο Αθηναίος (136–140) – Ιερομάρτυρας
5). Ελευθέριος (175–189) – Ιερομάρτυρας
·        Καταγωγή: πιθανότατα από την Ελλάδα ή ελληνόφωνη περιοχή. Θεωρείται ένας από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με θέματα αιρέσεων και ηθικής.
6). Αντέρως (235–236) – Ιερομάρτυρας
7). Σίξτος Β’ ο Φιλόσοφος (257–258) – Ιερομάρτυρας
8). Ευσέβιος (309–310) – Άγιος
9). Ζώσιμος ο Καππαδόκης (417–418) – Άγιος
10). Αναστάσιος Β΄(496-8)
·        Έγινε γνωστός για την προσπάθειά του να γεφυρώσει το σχίσμα με την Κωνσταντινούπολη (Ακακιανό σχίσμα).
11). Ιωάννης ΣΤ’ (701–705) – Γεννημένος στην Έφεσο
12). Ιωάννης Ζ’ (705–707) – Γεννημένος στη Ροσσάνο της Καλαβρίας
·        Επιβεβαιωμένα ελληνικής καταγωγής, γεννήθηκε στη Ροσσάνο της Καλαβρίας από Έλληνα πατέρα, τον Πλάτωνα, υπεύθυνο για την αναστήλωση του Παλατίνου λόφου στη Ρώμη. Η θητεία του ήταν σύντομη αλλά αξιοσημείωτη για την υποστήριξή του προς τις βυζαντινές τέχνες και πολιτισμικά στοιχεία. Η θητεία του χαρακτηρίστηκε από έργα τέχνης και αποκατάσταση εκκλησιών, όπως η εκκλησία της Αγίας Μαρίας Αντίκουα.​
13). Σίξτος Γ’ (432–440) – Πιθανή ελληνική καταγωγή
14). Διονύσιος (259–268) – Πιθανή ελληνική καταγωγή
15). Αντώνιος (218–222) – Πιθανή ελληνική καταγωγή
16). Αλέξανδρος Α’ (105–115) – Πιθανή ελληνική καταγωγή
 
Αυτοί οι Πάπες προέρχονταν κυρίως από περιοχές της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπως η Μικρά Ασία, η Καππαδοκία και η Ιταλία, περιοχές με έντονη ελληνική παρουσία.

Ο νέος Πάπας και η Ορθόδοξη Εκκλησία

 

Habemus Papam

 

Η εκλογή χθες του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄(Robert Francis Prevost) έχει προκαλέσει θετικά σχόλια από την Ορθόδοξη Εκκλησία, ενισχύοντας τις ελπίδες για περαιτέρω πρόοδο στον διαχριστιανικό διάλογο.
 
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος εξέφρασε θερμές ευχές για την εκλογή του νέου Πάπα, δηλώνοντας: «Χαιρετώ τον νέο Πάπα, τον νέο Επίσκοπο Ρώμης, με μεγάλη αδελφική αγάπη εν Χριστώ και μεγάλες προσδοκίες». Εξέφρασε επίσης την ελπίδα για συνέχιση της προόδου στις σχέσεις μεταξύ Καθολικής και Ορθόδοξης Εκκλησίας, αναφερόμενος στη συνεργασία του με τον Πάπα Φραγκίσκο σε παγκόσμια ζητήματα όπως η κλιματική αλλαγή και η μετανάστευση.
 
Οι δηλώσεις του Παναγιωτάτου έγιναν κατά τη διάρκεια εκδήλωσης που πραγματοποιήθηκε προς τιμήν του στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασιλείου και Ελίζας Γουλανδρή.
 
«Ενθυμούμαι από όσα έμαθα στη Ρώμη, ότι ο Λέων ΙΓ’ είχε διακριθεί για την κοινωνική διδασκαλία του και το κοινωνικό έργο του. Ευχόμεθα και ο Λέων ΙΔ’ να χαιρετίσει την προσφορά τις Εκκλησίας όχι μόνο από κοινωνικής πλευράς, αλλά να προσφέρει στην Καθολική Εκκλησία και σε όλο τον κόσμο απάντηση και στα υπαρξιακά προβλήματα που και σήμερα απασχολούν την ανθρωπότητα», σημείωσε ο προκαθήμενος της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
 
Ο Μητροπολίτης Κιέβου Επιφάνιος συνεχάρη τον Πάπα Λέοντα ΙΔ΄, εκφράζοντας ευχές για ενότητα και συνεργασία μεταξύ των Εκκλησιών.
 
Η επιλογή του ονόματος «Λέων» παραπέμπει στον Πάπα Λέοντα ΙΓ΄, γνωστό για την κοινωνική του διδασκαλία, υποδηλώνοντας την πρόθεση του νέου Πάπα να συνεχίσει την παράδοση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η έμφαση του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ στην ειρήνη και τον διάλογο, όπως εκφράστηκε στην εναρκτήρια ομιλία του, ενισχύει τις ελπίδες για περαιτέρω πρόοδο στις σχέσεις μεταξύ των Εκκλησιών.
 
Η εκλογή του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄φαίνεται να ανοίγει νέους δρόμους για τον διαχριστιανικό διάλογο, με έμφαση στην ενότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και τη συνεργασία σε παγκόσμια ζητήματα.

Πατριαρχικές Πασχάλιες ευχές 2025

 
Με πολλή μεγάλη χαρά και αγαλλίαση γίναμε αποδέκτες της Πατριαρχικής ευλογίας και των Πασχαλίων ευχών της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού μας Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, με την ευκαιρία της Εορτής των Εορτών και της Πανηγύρεως των Πανηγύρεων, του ευλογημένου Πάσχα.
 

Ο Παναγιώτατος, από την ιστορική Ιερά Θεολογική Σχολή, της Πριγκηπονήσσου Χάλκης, μας απέστελε προσωπικές ονομαστικές ευχές και μας τίμησε με την πολλή όμορφη πασχαλινή του κάρτα.
 

Η φωτογραφία της κάρτας είναι του Νίκου Παπαχρήστου και αποτυπώνει την ενδιαφέρουσα στιγμή που ο Πατριάρχης μας επικοινωνεί -με αγάπη και χαμόγελο- με τα ζώα, στον κήπο της Θεολογικής Σχολής.
 

Ευχόμαστε ολόψυχα ο Άγιος Θεός μας να σκέπει τον Πατριάρχη μας και το εσταυρωμένο Φανάρι. Τα Χρόνια Του δε να είναι Πολλά, καλλίκαρπα και πανευφρόσυνα, επ' αγαθώ της Μητρός Εκκλησίας! Ευχαριστούμε επίσης τον Κύριο, που μας τον χάρισε και τον εμπιστεύτηκε στο τιμόνι της Αγίας Εκκλησίας Του.

Παρ’ όλα που τα αφήσαμε δεν θα τα λησμονήσουμε...

 
Σε λίγους μήνες κλείνουν εβδομήντα χρόνια από τα Σεπτεμβριανά του 55 και πέρασαν εξήντα ένα χρόνια από τις Απελάσεις το 64.
 

Στις 29 Απριλίου, μια από τις αίθουσες του Ελληνικού Κέντρου στο Λονδίνο φιλοξένησε ένα κομμάτι Ρωμιοσύνης που ενώθηκε για να βιώσει τις προσπάθειες εξάλειψης του γένους μας από την Πόλη, μέσα από την προβολή της ταινίας <Οι μη χαμένες πατρίδες> που διοργάνωσε ο Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών Ηνωμένου Βασιλείου. 
 
Οι πρωταγωνιστές της ταινίας, μάρτυρες και πάσχοντες άνθρωποι που έζησαν την βία, τον τρόμο και με κατάληξη τον απάνθρωπο ξεριζωμό από την γενέτειρα τους, αντιπροσώπευσαν τους πολλούς άλλους που υπέστησαν τα ίδια, καθήλωσαν όλους με το βλέμμα του καθενός προσηλωμένο στην οθόνη.  Τα δάκρυα του ενός ήταν και τα δάκρυα εκατοντάδων άλλων που ένιωσαν την ίδια θλίψη, την ίδια απελπισία και την ίδια ανικανότητα να σταματήσουν την τραγωδία που κομμάτιαζε το βιός και κατακρεουργούσε την ψυχή και όλο τους το <υπάρχειν>.
 
Με καταγωγή από εκείνα τα χώματα κάποιοι και κάποιοι γεννημένοι σε αυτά, άλλοι που έζησαν τον παφλασμό των κυμάτων στις παραλίες τους, που άκουσαν και έψαλλαν το Χριστός Ανέστη και το Χαίρε Νύμφη, που Λειτούργησαν και Λειτουργήθηκαν στις Εκκλησιές τους, μερικοί ενημερωμένοι από άρθρα σε εφημερίδες και την τηλεόραση σε κάθε επέτειο και λιγοστοί που έζησαν τα δράμα που ξετυλιζόταν μπροστά στα μάτια τους, οι θεατές με κομμένη την ανάσα παρακολουθούσαμε ρουφώντας την κάθε λεπτομέρεια αυτών που βλέπαμε και ακούγαμε... Με τη σημαντική παρουσία της Εκκλησίας, τρεις Κληρικοί ο καθένας γεννημένος μακριά από την Πόλη, αλλά μέλος του δικού μας <<ανήκειν>>, σε απόσταση αναπνοής, στα πρόσωπά των δικών μας ανθρώπων,  ζούσαμε και εμείς τα όσα πέρασαν.
 
Τα θλιβερά παθήματα, αυτά <<Των Γεγονότων του πενήντα πέντε>>, κοινώς <<Τα Σεπτεμβριανά>> και κατ' άλλους <<Τα Σπασίματα>>, ορδές αγριανθρώπων,  ξυλοκόπημα, φωνές καπνοί και φωτιές -βαθιές πληγές που ακόμα να κλείσουν- , και αυτά των Απελάσεων -<<Οι διωγμοί >>-  του εξήντα τέσσερα. Γεροί, δυνατοί κι αδύνατοι, άρρωστοι και ανήμποροι, όλοι στο ίδιο τσουβάλι.  Κοντά τους, και οι υπόλοιποι της φαμιλιάς. Πώς αλλιώτικα; Πώς να διαλυθεί η οικογένεια; Όταν ο Ελληνικής υπηκοότητας  σύζυγος απελαύνεται, τι θα κάνει η Τουρκικής υπηκοότητας  γυναίκα του και τα παιδιά τους; Αναγκαστικά θα ακολουθήσουν. Και μετά οι υπόλοιποι, τα αδέλφια και τα εξαδέλφια, Αρον-άρον, να κλείσουν τα σπίτια, να κλειδώσουν οι πόρτες και τα παντζούρια... Να πουν αντίο στον Βόσπορο και στα νησιά, στην Μπαλουκλιώτισσα και στην Αγία Βλαχέρνα... Να αποχαιρετήσουν την Εκκλησία της Ενορίας τους, τους νεκρούς στα Κοιμητήρια και το Πατριαρχείο. Να αφήσουν σπουδές στην μέση. Γιατί; 
 
[Σαν ένα θαλασσοπούλι που καθισμένο στην πλώρη μιάς μαούνας στην μέση ενός θαλασσινού περάσματος, προσπαθεί να κάνει τις επιλογές του. Στα δεξιά του η Δύση και στα ζερβά του η Ανατολή. Πίσω του ο τόπος και το βιός του αλλά και οι κυνηγοί με τα τουφέκια έτοιμα, <πέτα,πέτα,αερίσου...>. Προς τα που να πετάξει; Ποιόν αέρα να πάρει; Άγνωστοι αέρηδες.  <<Φύγε, φύγε, ξεκουμπίσου, δρόμο...>>. Άγνωστοι δρόμοι. Στα καλά καθούμενα. Και έχε γειά... Γεντικουλέ και Θαραπειά...]
 
Από τότε που γεννήθηκε η ιδέα και άρχισαν οι συνεντεύξεις για να ολοκληρωθεί το έργο -για έργο πρόκειται-, από αυτούς που εξιστορούσαν τις εμπειρίες τους πέρασε καιρός και πλέον δεν βρίσκονται όλοι σε αυτήν την ζωή. Το έτσι θέλω της μηχανής του χρόνου δεν αστειεύεται και όταν στερέψει το λάδι σβήνει και η φλόγα στο καντήλι. 
 
Αλλά υπάρχει η μνήμη και μένουν τστιμπλίδες στην στάχτη. 
 
Λίγο φύσημα, μια ανάσα, μιά πνοή, για να μην ξεχαστούν ποτέ.
 
Νίκη Beales
Μάιος 2025

Ουκρανοί: Ένας λαός βασανισμένος

 
Την ώρα που γράφονται οι γραμμές αυτές στο Ουκρανικό ζήτημα υπάρχει ενεργός συμμετοχή των ΗΠΑ, υπό τον Πρόεδρο Τραμπ, για ειρηνική διευθέτηση, αποκλεισμός από τις διαπραγματεύσεις των ηγετών της ΕΕ, της Βρετανίας και του Καναδά και η προσπάθεια του Προέδρου της Ουκρανίας Βολοντιμίρ Ζελένσκι να βγει από τη δύσκολη θέση, στην οποία έχει περιέλθει, δια της συμφωνίας με τις ΗΠΑ της συνεκμετάλλευσης των σπανίων γαιών της χώρας του, που χρησιμοποιούνται ως πρώτες ύλες στις βιομηχανίες υψηλής τεχνολογίας.
 

Η προ τριετίας εισβολή των Ρώσων στην Ουκρανία και η κατάληψη από αυτούς ανατολικών περιοχών της είναι ένας ακόμη σταθμός στον άνω των χιλίων ετών ανταγωνισμό της Δύσης και των δυτικότροπων Ουκρανών με την Ανατολική Ορθόδοξη Ανατολή και τους Ρώσους. Όσο και αν από τους εθνικιστές Ουκρανούς και άλλους Ευρωπαίους επιχειρείται μια τροποποίηση της Ιστορίας η αλήθεια είναι πως ο εκχριστιανισμός των Ρώσων ξεκίνησε από το Κίεβο και πως η Ουκρανία ήταν πάντα μήλο της έριδος μεταξύ της Δυτικής -παπικής- Ευρώπης και της Ανατολικής – Ορθόδοξης Ευρώπης. Η ρήση του Ζμπίγκνιου Μπρζεζίνσκι (1928-2017), Συμβούλου Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, ότι «η Ρωσία δίχως την Ουκρανία είναι ένα τίποτα, η Ρωσία με την Ουκρανία είναι μια αυτοκρατορία» ίσως να εξηγεί την κατάσταση. (Βλ. σχ. Ιωάν. Σ. Παπαφλωράτου «Συνοπτική ιστορία των σχέσεων μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας», Εκδ. «Λειμών», Αθήνα, 2022, Γ΄ Επηυξημένη έκδοση, σελ. 246).
 
Η Ρωσίδα πριγκίπισσα του Κιέβου Όλγα βαπτίσθηκε Ορθόδοξη Χριστιανή και το 957 επισκέφθηκε την Κωνσταντινούπολη, όπου έγινε δεκτή μεγαλοπρεπώς από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο (Βλ. σχ. Αλεξάντερ Βασίλιεφ «Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας 324-1453», Εκδ. Μπεργαδή, Αθήνα, 1954, σελ. 401). Ο εγγονός της Βλαδίμηρος, ως ηγεμών της Ρωσίας, παντρεύτηκε την Βυζαντινή πριγκίπισσα Άννα, αδελφή του Αυτοκράτορα  Βασιλείου Β΄, του Βουλγαροκτόνου, βαπτίσθηκε Χριστιανός και ακολούθησαν μαζικές βαπτίσεις στον Δνείπερο και σε άλλους ποταμούς της περιοχής.  
 
Της Ρωσικής Εκκλησίας, από τις αρχές του ΙΑ΄ αιώνα, ως τις αρχές του ΙΔ΄, ο προκαθήμενος, Μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ρωσίας, ήταν Έλληνας, διορισμένος από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Από τον ΙΔ΄ αιώνα και έπειτα διοριζόταν συχνά Ρώσος, εναλλασσόμενος συνήθως με Έλληνα. Όπως γράφει ο Στίβεν Ράνσιμαν «ο Έλληνας εξακολουθούσε να διορίζεται από τον Πατριάρχη και ο Ρώσος από τον κυριότερο Ρώσο ηγεμόνα της εποχής και τον διορισμό του επικύρωνε η Κωνσταντινούπολη. Η υπό τον Μητροπολίτη Κιέβου Εκκλησία της Ρωσίας ήταν αυτοκέφαλη, αλλά με αυτόν τον τρόπο παρέμενε σε στενή επαφή με την Κωνσταντινούπολη και η σχέση έγινε στενώτερη από τους πολλούς Ρώσους προσκυνητές, που έφταναν στην Πόλη…» (Στήβεν Ράνσιμαν «Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία», Εκδ. Μπεργαδή, Αθήνα, 1979, Α΄  Τόμος, σελ. 124-125).
         
Ο Αρχιμ. Νικόλαος Ιωαννίδης, ομ. Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, αναφέρεται σε μια πτυχή των σχέσεων των Εκκλησιών Κωνσταντινουπόλεως και Ρωσίας, με βάση επιστολή του βυζαντινού σημαντικού θεολόγου Ιωσήφ Βρυενίου προς τον εκ Μονεμβασίας της Πελοποννήσου καταγόμενο Μητροπολίτη Κιέβου Φώτιο, κατά την κρίσιμη για την Ορθοδοξία χρονική περίοδο προ της συνόδου Φεράρας - Φλωρεντίας, στην οποία επιδιώχθηκε η υποδούλωση των Ορθοδόξων στον Πάπα. Με βάση την επιστολή και με δεδομένη την αντιλατινική στάση του Μητροπολίτου Ρωσίας Φωτίου -ο  οποίος, το 1410,  εγκαταστάθηκε  στη Μόσχα, έδρα των Μητροπολιτών του Κιέβου- και τη γνωστή ορθόδοξη στάση του Ιωσήφ Βρυενίου, κατά την άποψη του π. Νικολάου Ιωαννίδη, είναι βέβαιο ότι οι δύο άνδρες συναντήθηκαν και συζήτησαν για την επικείμενη Σύνοδο. Και καταλήγει: «Εκείνο που συμπερασματικώς μπορούμε να πούμε είναι ότι στους δύσκολους εκείνους καιρούς οι ορθόδοξα προσανατολισμένοι βυζαντινοί προσέβλεπαν στην Εκκλησία της Ρωσίας ως στήριγμα στον αγώνα τους για την επικράτηση της δογματικής αλήθειας στη σχεδιασμένη σύνοδο και ότι η Εκκλησία της Ρωσίας, δια του Μητροπολίτου Φωτίου, ήταν προσηλωμένη στη μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως» (Αποσπάσματα εκ του ανατύπου της Επιστημονικής Επετηρίδας της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Τόμος ΛΓ΄ σελ. 453-464). 
 
Οι Ορθόδοξοι της Μικράς Ρωσίας (Ουκρανίας) υπέφεραν από τους κατακτητές της Πολωνούς, Λιθουανούς και από τους Ιησουίτες μοναχούς. Ο καθηγητής της Εκκλησιαστικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών, Αρχιμανδρίτης Βασίλειος Στεφανίδης (1878-1958) είναι πολύ αυστηρός έναντι των Ιησουιτών:
 
«Εκ του προσηλυτισμού των παπικών υπέφερε η Μικρά Ρωσία (Σημ. Ουκρανία), η οποία ευρίσκετο υπό τους Πολωνούς. Οι Ιησουίται, προστατευόμενοι υπό του βασιλέως της Πολωνίας Σιγισμούνδου, προσείλκυσαν Ρώσσους επισκόπους εις την ένωσιν μετά της παπικής Εκκλησίας. Συνετάχθη σχετικόν έγγραφον (1594), το οποίο υπέγραψαν και άλλοι Ρώσσοι επίσκοποι εν τοις οποίοις ήτο και ο μητροπολίτης Κιέβου Μιχαήλ Ραγόζας. Το παράδειγμα αυτών εμιμήθησαν και οι λοιποί κληρικοί. Οι πρωτουργοί του κινήματος, ο επίσκοπος Λούτσκης Κύριλλος και ο Ποτζαίου Υπάτιος, μετέβησαν εις την Ρώμην, όπου έδωσαν ομολογίαν πίστεως λατινικήν εις τον Πάπαν Κλήμεντα Η΄, όστις  επέτρεψεν εις αυτούς να ακολουθούν τα ανατολικά εκκλησιαστικά έθιμα. Εν Πολωνία πρώτην φοράν οι τηρούντες τα έθιμα ταύτα παπικοί ωνομάσθησαν Ουνίται… Η εν Βρέστη σύνοδος (1596) διηρέθη εις δύο μερίδας, την ορθόδοξον και την παπίζουσαν. Ο βασιλεύς της Πολωνίας εκύρωσε τας αποφάσεις της δευτέρας και ήρχισε διωγμός των ορθοδόξων. Οι ορθόδοξοι εζήτησαν την βοήθειαν των πατριαρχών της Ανατολής. Μεταξύ αυτών διεκρίθη ο Αλεξανδρείας Μελέτιος Πηγάς…
 
Οι Ιησουίται απεπειράθησαν να καταλάβωσι και την Μεγάλην Ρωσίαν. Όργανον αυτών ήτο Ρώσος τις μοναχός, ο οποίος, ένεκα ομοιότητος, υποδυθείς το πρόσωπον του αποθανόντος τελευταίου γόνου της δυναστείας των Ρούρικ Δημητρίου και υποστηριχθείς υπό των Πολωνών έγινε Τσάρος της Ρωσίας (Ψευδοδημήτριος 1604-1606). Φονευθέντος τούτου υπό του λαού, ο βασιλεύς της Πολωνίας Σιγισμούνδος εξεστράτευσε κατά της Μεγάλης Ρωσίας και, γενόμενος κύριος της Μόσχας (1607), επέβαλε συνθήκην, η οποία παρείχεν εις την Πολωνίαν ρωσικάς επαρχίας και εισήγεν εις την Ρωσίαν την ένωσιν μετά της λατινικής Εκκλησίας. Ηκολούθησε περίοδος εσωτερικών ταραχών, έως ότου νόμιμος Τσάρος εξελέγη ο Μιχαήλ Ρωμανώφ (1613) και ετέθη τέρμα εις τας επιτυχίας των καθολικών» (Αρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδη «Εκκλησιαστική Ιστορία», Εκδ. Παπαδημητρίου, Αθήνα, 1947 - Επανατυπώθηκε το 2021, το κείμενο εις Σημείωση σελ. 702-703).
 
Σημειώνεται ότι επί του Πάπα Κλήμεντος Η΄ ενετάθη η δραστηριότητα της Ιεράς Εξέτασης, η οποία έστειλε τόσους ανθρώπους στην πυρά, μεταξύ αυτών και τον γνωστό φιλόσοφο μοναχό Giordano Bruno, του οποίου οι θεωρίες τότε (1600) χαρακτηρίστηκαν αιρετικές (Βλ. σχ. π. Νικηφόρου Βιδάλη, Γεν. Αρχιερατικού Επιτρόπου της Αρχιεπισκοπής των Παπικών στην Αθήνα, «Οι Ρωμαίοι Ποντίφηκες και το έργο τους», Εκδ. Κέντρου Εκδηλώσεων - Ομιλιών, Αθήνα, 1994, σελ. 379-380).  
 

Την κατά την εποχή εκείνη επιχείρηση βίαιης επιβολής του παπισμού στην Ουκρανία περιγράφει και ο Ελληνορθόδοξος Μητροπολίτης Διοκλείας  Κάλλιστος Γουέαρ (1934-2022): «Μετά την καταστροφή του κράτους του Κιέβου από τους Τατάρους, μια τεράστια περιοχή στο νοτιοδυτική Ρωσία, περιλαμβάνοντας και το ίδιο το Κίεβο, απορροφήθηκε από τη Λιθουανία και την Πολωνία. Αυτό το νοτιοδυτικό τμήμα της Ρωσίας είναι κοινώς γνωστό ως «Μικρορωσία» ή Ουκρανία… Οι Ορθόδοξοι της Ουκρανίας βρίσκονταν σε δύσκολη θέση. Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, στον οποίον υπάγονταν, δεν μπορούσε ουσιαστικά να εξασκήσει κανέναν αποτελεσματικό έλεγχο στην Πολωνία. Οι Επίσκοποί τους δεν τοποθετούνταν από την Εκκλησία αλλά από τον Ρωμαιοκαθολικό βασιλιά της Πολωνίας και μερικές φορές ήσαν αυλικοί, που δεν είχαν κανένα πνευματικό ενδιαφέρον… Μετά τη Σύνοδο της Βρέστης (1596) οι εναπομείναντες Ορθόδοξοι στην Πολωνική Ουκρανία υπέστησαν σκληρές πιέσεις εκ μέρους των Ρωμαιοκαθολικών αρχών και δεν υπάρχει αμφιβολία πως η Ένωση της Βρέστης έχει δηλητηριάσει τις σχέσεις μεταξύ Ορθοδοξίας και Ρώμης από το 1596 μέχρι σήμερα…
 
Ο λαός υπερασπίστηκε με πάθος την Ορθοδοξία και σε πολλά μέρη όπου ο ανώτερος κλήρος είχε προσχωρήσει στη Ρώμη, την Ορθόδοξη παράδοση κράτησαν δυναμικοί λαϊκοί Σύνδεσμοί, γνωστοί ως Αδελφότητες. Για να αντιμετωπίσουν την προπαγάνδα των Ιησουιτών δημιούργησαν τυπογραφεία και εξέδιδαν βιβλία για την υπεράσπιση της Ορθοδοξίας… Το 1650 το επίπεδο σπουδών στην Ουκρανία ήταν υψηλότερο από κάθε άλλο μέρος του Ορθοδόξου κόσμου. Λόγιοι από την Ουκρανία (Σημ. Μικρή Ρωσία) επισκεπτόμενοι αυτή την εποχή τη Μόσχα προσπαθούσαν να ανεβάσουν το πνευματικό επίπεδο της Μεγάλης Ρωσίας» («Η Ορθόδοξη Εκκλησία», Εκδ. Ακρίτας, Εκδ. πρώτη, Αθήνα, 1996, σελ. 156-158).    
 
Για την ίδια περίοδο ο καθηγητής της Ρωσικής και Βαλκανικής ιστορίας στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Σερ Ντιμίτρι Ομπολένσκι (1919-2001) γράφει: «Ο Όλγκερντ (Σημ. ή Αλγκέρντας», Μεγάλος Δούκας της Λιθουανίας απείλησε τους Ορθοδόξους του Κιέβου, που ήσαν υποτελείς του, ότι θα τους θέσει υπό την δικαιοδοσία του Πάπα. Ο Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης Φιλόθεος ήταν πλήρως ενημερωμένος για τον κίνδυνο και για τις ευθύνες του και κατά τη διάρκεια της πρώτης πατριαρχίας του (1353-1355) και κυρίως κατά τη δεύτερη (1364-1376) μόχθησε, με εξαιρετική ενέργεια και αξιοσημείωτη επιτυχία, να επανενώσει τους Ορθοδόξους λαούς της ανατολικής Ευρώπης σε μια κοινή αφοσίωση  στην καθέδρα της Κωνσταντινούπολης. Ως εκ τούτου δεν αποτελεί έκπληξη η εκλογή του Ρώσου υποψηφίου Αλεξίου στην Μητρόπολη Κιέβου και πάσης Ρωσίας, το 1354. Ο Φιλόθεος ενδιαφερόταν να εξευμενίσει τον Μέγα Δούκα της Μόσχας, ο οποίος κατ’ ουσία ήταν ο μόνος ηγεμόνας στην ανατολική Ευρώπη, ο οποίος παρέμενε Ορθόδοξος και σε κοινωνία με την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης» (Dimitri Obolensky “Byzantium and the Slavs”, St Vladimir’ s Seminary Press, New York, 1994, p. 122).
 
Tον 17^ο αιώνα, μητροπολίτης Κιέβου, Γαλικίας και πάσης Ρωσίας εκλέγεται ο Ρουμάνος Πέτρος Μογίλας (ή Μοχύλας, ή Μοβίλα) από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και μαζί με τον Ηγεμόνα της Μολδαβίας Βασίλειο, ενθουσιώδη υπερασπιστή της Ορθοδοξίας από τις ενέργειες των ιησουιτών, συγκέντρωσαν στο Ιάσιο, πρωτεύουσα της Μολδαβίας, τους Ρουμάνους και Ρώσους αρχιερείς και έχοντας την έγκριση και των Ορθοδόξων Αρχιερέων της Πολωνίας προέβησαν στην «Ορθόδοξη Ομολογία Πίστεως» (Βλ. σχ. Ν. Ιόργκα «Το Βυζάντιο μετά το Βυζάντιο», Εκδ. Gutenberg, Αθήνα, 1989, σελ. 177-178).
 

Ο Νικολάι Μιχαήλοβιτς Ζερνόφ (1898-1980), Ρώσος εμιγκρές, θεολόγος, ιστορικός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, επιχειρεί να εξηγήσει την αντίθεση που προκλήθηκε μεταξύ της Δύσης και των Ρώσων που ασπάστηκαν το φρόνημά της και των Ρώσων, που παρέμειναν σταθεροί στην Ορθόδοξη παράδοσή τους και στην Κωνσταντινουπολίτικη πολιτισμική τους κληρονομιά. Υποστηρίζει ότι «οι επιθέσεις των Τευτόνων ιπποτών κατά της Ορθόδοξης Ρωσίας, τον δέκατο τρίτο αιώνα, όταν η χώρα ερημωνόταν εξ αιτίας των απίστων Τατάρων, σκανδάλισαν τον Ρωσικό λαό και του αποκάλυψαν ότι η Δύση ήταν εξ ίσου εχθρική με τη μη χριστιανική Ανατολή» («Οι Ρώσοι και η Εκκλησία τους», Εκδ. Οίκος «Αστήρ», Αλ. & Ε. Παπαδημητρίου, Αθήναι, 1972, σελ. 186).
 
Στο ίδιο βιβλίο ο Ζερνόφ σημειώνει: «Οι οξύτατες μεταβολές στην εκπολιτιστική τους εξέλιξη, τα ρήγματα, οι εντάσεις και οι επαναστάσεις, η μεταφορά της πρωτεύουσας από το Κίεβο στη Μόσχα, από τη Μόσχα στην Αγία Πετρούπολη και πάλι πίσω στη Μόσχα - όλα αυτά τα γεγονότα πηγάζουν από την επιθυμία να βρεθεί η ισορροπία μεταξύ των συγκρουομένων απόψεων Ευρώπης και Ασίας, ή μεταξύ Δυτικών αξιώσεων περί της προσωπικής ελευθερίας και της Ανατολικής επιμονής στην υποταγή του ατόμου στο σύνολο» (Αυτ. σελ. 197).  Ο Ζερνόφ καταλήγει:
 
«Ένα από τα μεγάλα παράδοξα της Κομμουνιστικής Επανάστασης που άρχισε ως το τελευταίο στάδιο της επιθετικής δυτικοποίησης, είναι ότι επανέφερε την πεποίθηση στην ιδιαίτερη αποστολή της Ρωσίας. Στην αρχή οι κομμουνιστές ήθελαν να εξοντώσουν την εθνική συνείδηση των Ρώσων με το να τους κάνουν μέρος ενός νέου συστήματος… Οποιαδήποτε αναφορά στον πατριωτισμό τιμωρούνταν αυστηρά και το μόνο που επιτρεπόταν να αναφερθεί σχετικά με το παρελθόν της Ρωσίας ήταν σκότος, καταπίεση, προκατάληψη. Αυτή η φανατική αποκήρυξη των παραδόσεων συνοδευομένη από απεριόριστο θαυμασμό για τον Μαρξισμό σαν την τελευταία λέξη του Δυτικού πολιτισμού συνδυάστηκε όμως με την ανανέωση της παλιάς μεσσιανικής πίστης στη Μόσχα ως το διαφωτιστικό κέντρο του υπόλοιπου κόσμου… Ένας ισχυρός ανεμοστρόβιλος φύσηξε πάνω από τη Ρωσία στις μοιραίες αυτές τελευταίες δεκαετίες. Πολλές σεβαστές παραδόσεις, αγαπημένες ιδέες και πανάρχαιες συνήθειες σάρωσε ανεπανόρθωτα στο πέρασμά του. Ελάχιστα γλύτωσαν. Αλλά μέσα σε αυτές τις λίγες άφθαρτες αξίες στέκεται η Ορθόδοξη Εκκλησία σαν ένας γερός βράχος» (Βλ. Σχ. Αυτ. σελ. 204-206).
 
Είναι  κρίμα που την Ορθοδοξία της ταπείνωσης, της υποχωρητικότητας, της ανεκτικότητας, του σεβασμού προς την ελευθερία του άλλου  και, κυρίως, της αγάπης  χρησιμοποίησαν οι άρχοντες του κόσμου τούτου -σε συνεργασία με εκκλησιαστικούς ταγούς- για να προκαλέσουν μεταξύ  Ρωσικών φύλων αδελφικό μίσος, να τους χωρίσουν και να τους κάνουν να σκοτώνονται μεταξύ τους.
         
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου