Ο Σαραντάρης πρόβλεψε την παρακμή της Δύσης

 
Στις 25 Φεβρουαρίου συμπληρώνονται 85 χρόνια από τον θάνατο του ποιητή και χριστιανού στοχαστή Γιώργου Σαραντάρη. Απεβίωσε οσιακά, εν μέσω συγγενών και φίλων, μετά τις κακουχίες που αγόγγυστα υπέστη στην Πίνδο υπερασπιζόμενος την Πατρίδα κατά τον Ελληνο - Ιταλικό πόλεμο 1940-41. Είναι ο ποιητής για τον οποίο ο καθηγητής Μ.Γ. Μερακλής έγραψε: «Καθώς απαγγέλλω τους στίχους του, νιώθω πως μου είναι αδύνατο να μη ομολογήσω πια εδώ κάποια γνώμη μου, πως στις μέρες μας γεννήθηκε ένας ποιητής, που είχε την ακριβή τύχη, αυτός μόνος, να φτάσει το Σολωμό και, σε μερικές στιγμές, να τον ξεπεράσει. Ο Σαραντάρης είναι ο μόνος που, μετά το Σολωμό, έδωσε, κατά τρόπο καλλιτεχνικά ακέραιο και στερεό, την εξαλλαγή του ανθρώπινου πόνου σε μεταφυσική δίψα».
 

Πλήν του πηγαίου και υπέροχου ταλέντου του στην ποίηση ο Σαραντάρης υπήρξε και ένας χριστιανός υπαρξιστής στοχαστής, που στις μεταρσιώσεις του διείδε καθαρά τη δεκαετία του 1930 αυτά που συνέβησαν το 1990 στη Σοβιετική Ένωση και αυτά που συμβαίνουν σήμερα στη Δύση!  Πρώτα για την ΕΣΣΔ έγραψε στο φιλοσοφικό δοκίμιό του «Η παρουσία του ανθρώπου», γραμμένο από τον Οκτώβριο του 1937 έως τον Φεβρουάριο του 1938: «Νομίζω πως για να κατανοηθεί η βαθύτερη σημασία του έργου του Ντοστογιέφσκι, πρέπει να πιστεύουμε πως η Ρωσία, ύστερα από το σφάλμα που διέπραξε να υποταχθεί στην υλιστική κοσμοθεωρία του μαρξισμού και την πρόσκαιρη πείρα του ιδιότυπου σοσιαλιστικού συστήματος, που σήμερα της δίνει κατεύθυνση, θα γίνει ξανά χώρα χριστιανή - ορθόδοξη, αλλά προικισμένη με μια δύναμη και μια επιβολή πάνω στον πολιτισμένο κόσμο, που αναμφισβήτητα της έλειπαν στο παρελθόν».
 
Ως προς τη Δύση σε φιλοσοφικά του κατάλοιπα, γραμμένα τον Ιούλιο του 1938 γράφει λες και ζει και περιγράφει το σήμερα:
 
«Οι λαοί της Δύσης διευθύνονται, αιώνες τώρα, από άτομα, που δε σκέφτονται, δε μπορούν ειλικρινά να σκεφτούν πως η πρόοδος της οικουμένης είναι και δική τους πρόοδος, πως μονάχα η πρόοδος της οικουμένης είναι και δική τους πρόοδος. Ιστορικά, ίσως ο ουμανισμός, η ιταλική και γαλλική Αναγέννηση, δηλώνουν την οριστική στροφή της Δύσης προς τον ηδονισμό, που είναι εκείνο που κοινά ονομάζεται “ατομισμός”. Στροφή που σημαίνει ταυτόχρονα -τέτοια είναι η ιδιότητα και οι συνέπειες του ηδονισμού- τη μοιραία ανικανότητα εκείνων των λαών να συλλογιστούν ειλικρινά, σοβαρά και εντατικά τον προορισμό του ανθρώπου, τον προορισμό όλων των ατόμων της γης και να εργαστούν για ένα οικουμενικό ιδανικό με την πεποίθηση πως έτσι μονάχα εξυπηρετούν ολοκληρωτικά το δικό τους στενό, ας πούμε υποστασιακό συμφέρον. Η Γαλλική Επανάσταση είχε βέβαια μια τάση, κατά την αυταπάτη των δημιουργών της, οικουμενική, αλλά γιατί δε βασίζονταν πάνω στην πίστη στον Χριστό, κατάντησε να έχει σκοπό μια μορφή αφελούς ηδονισμού - ηδονιστές είναι οι σπουδαιότεροι, οι πιο γόνιμοι, θεωρητικοί της. Αν αλλού διαφωνούν, είναι βέβαιο πως ως προς εκείνο που ονομάζουμε εμείς “ηδονισμός” ο Βολταίρ συμφωνεί με τον Ρουσσώ! Και ο Ρομπεσπιέρ με το Ναπολέοντα!...
 
Κανένας ηγέτης δυτικού λαού δεν πράττει σύμφωνα με μια πλέρια πίστη στην αίσια πρόοδο της ανθρωπότητας. Το πιο πολύ που μπορεί να επιτύχει ένας ηγέτης δυτικού λαού είναι να πιστέψει στο μονόπλευρο, ατομιστικό, ηδονιστικό προορισμό του δικού του λαού. Και να μεθύσει ακόμα μ’ ένα τέτοιο όνειρο, να μεθύσει αυτός και ο λαός του! Αλλά το παράδειγμα του Χριστού θα έπρεπε να μας αποτρέπει όλους από τέτοια μέθη και βέβαια θα έρθει καιρός που θα μας αποτρέπει όλους!... Η Δύση λησμονεί το θάνατο, αλλά ο θάνατος είναι η κύρια υποστασιακή προοπτική της. Ό,τι για τον χριστιανό είναι ο Θεός, για τη Δύση είναι ο θάνατος… Τίτλος τιμής, τίτλος πολιτισμού για τη Δύση είναι η αυτοτέλεια, η αυτονομία του ατόμου…
 
Ο τεχνικός πολιτισμός της Δύσης λένε πως είναι προνόμιό της, τιμή της, αλλά αυτός ο πολιτισμός δείχνεται τερατώδης, προ πάντων όταν συλλογιστείς πως εκείνοι που τον δημιούργησαν δεν έκαναν βήμα προς υποστασιακή αντιμετώπιση του προβλήματος του θανάτου… Η Δύση καταδυναστεύει ακόμα σήμερα τον κόσμο… Λένε πως «ο Ευρωπαίος, ο Αμερικάνος, ξέρει να ζήσει». Εννοούν πως ξέρει να ζει σύμφωνα με την ανάπτυξη του τεχνικού πολιτισμού, πως ξέρει να εκμεταλλεύεται τον τεχνικό πολιτισμό για μια αξιοπρέπεια και μια καλοπέραση. Αλλά ακριβώς το αντίθετο χρειάζεται να πούμε: “Ο Ευρωπαίος, ο Αμερικάνος δεν ξέρει να ζήσει”».
 
Άλλη μια εντυπωσιακή πρόβλεψη του Γιώργου Σαραντάρη είναι για την εξέλιξη του τεχνικού πολιτισμού και για τη σημερινή παρακμή της Δύσης. Στο προαναφερθέν φιλοσοφικό του δοκίμιο «Η παρουσία του ανθρώπου» γράφει: «Τον τεχνικό της πολιτισμό η Δύση δεν μπορεί να τον φυλάξει για να κατορθώσει πάντοτε να μας τον μαθαίνει αυτή. Ο τεχνικός πολιτισμός καλύπτει σιγά - σιγά τη γη, παύει μέρα με την ημέρα να είναι προνόμιο της Δύσης, που δεν μπορεί να αντιταχθεί σε τούτη τη μοίρα της. Η Δύση ολοένα φθείρεται και εφ΄ όσον δεν πιστεύει και δεν μπορεί να πιστέψει στον άνθρωπο, ανταποκρίνεται σε ένα νόμο υπέρτατης δικαιοσύνης η αναπόφευκτη παρακμή της. Δεν λέμε πως η Δύση σβήνει, αλλά περιορίζεται η σημασία της. Είναι απόλυτα αδύνατο να οδηγήσει σήμερα την ανθρωπότητα η Δύση. Και όχι για κανέναν άλλο πιο επιφανειακό λόγο, αλλά γιατί, από αιώνες τώρα, έπαψε να πιστεύει στον άνθρωπο».
 
Ο Σαραντάρης για τις ιδέες του και γιατί ποτέ δεν ταυτίστηκε με το δυτικότροπο και αυταρχικό ιδεολογικό κατεστημένο παραμένει εξόριστος και υπό διωγμό. Όμως  τα ποιήματα και οι ιδέες του επιζούν και ως «σαμιζντάτ»* κυκλοφορούν σε όσους πιστεύουν στον Θεάνθρωπο Ιησού, αντιστέκονται στον ηδονισμό και στον μηδενισμό και αγωνίζονται για μια Δύση που ενδιαφέρεται πραγματικά για τον άνθρωπο.
 
*Δημοσιεύσεις λογοκριμένες που κυκλοφορούν από αναγνώστη σε αναγνώστη. 
 
Σημείωση
Για το άρθρο χρησιμοποίησα:
 
Τον Β΄ Τόμο (Κατάλοιπα) από τα «Έργα» του Σαραντάρη, Έκδ. Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης, Ηράκλειο, 2006, σε εισαγωγή και επιμέλεια της καθηγήτριας Σοφίας Σκοπετέα (1947-2007) λέκτορα της Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης.
Γιώργου Σαραντάρη «Γιατί τον είχαμε λησμονήσει… Ανθολόγηση από το σύνολο του έργου του». Επιμέλεια του καθηγητού Μ.Γ. Μερακλή, Εκδ. «Τυπωθήτω - Γιώργος Δαρδανός», Αθήνα, 2002.
Παπαθανασόπουλου Γιώργου «Γιώργος Σαραντάρης: Ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος», Εκδ. Έκπληξη, 2011.
Τσάκωνα Δημ. «Ιδεαλισμός και Μαρξισμός στην Ελλάδα», Εκδ. Κάκτος, 1988.
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ο θάνατος του ποιητή Γ. Σαραντάρη

 
Η πορεία προς τον θάνατο του σημαντικού ποιητή και χριστιανού στοχαστή Γιώργου Σαραντάρη κατά την απόκρουση των εισβολέων Ιταλών φασιστών αποτελεί παράδειγμα φιλοπατρίας, εγκαρτέρησης, ηρωισμού και ένθεης αντιμετώπισης του θανάτου. Ήταν η μόνη και η πιο άδικη απώλεια ποιητή κατά τον πόλεμο του 1940. Τον έκλαψαν όλοι οι ομότεχνοί του και όσοι γνώριζαν τον ίδιο και το έργο του, με το οποίο παραμένει ζωντανός, εμπνέει αγαλλίαση  και διδάσκει ορθόδοξο ήθος.
 

Τον Αύγουστο του 1940 και μετά τον άνανδρο τορπιλισμό του ευδρόμου  «Έλλη» στο λιμάνι της Τήνου, ο Ιωάννης Μεταξάς  βλέπων ότι  σύντομα οι Ιταλοί φασίστες θα επιχειρήσουν εισβολή στην Ελλάδα από τη μεριά της Ηπείρου έδωσε εντολή για μυστική επιστράτευση, δια ατομικών προσκλήσεων. Μεταξύ των επιστρατευθέντων ήταν και ο 32χρονος  ποιητής Γιώργος Σαραντάρης. Αδύναμος στην κράση, φιλάσθενος, με μεγάλη μυωπία, απόφοιτος της Νομικής Σχολής του ιταλικού Πανεπιστημίου της Ματσεράτα δεν επελέγη για την αντικατασκοπεία, ούτε ως ανακριτής αιχμαλώτων, αλλά ως απλός οπλίτης.
 
Οι ομότεχνοί του αντέδρασαν. Ο Ανδρέας Καραντώνης είπε στον Σαραντάρη να μιλήσει σε ανώτατο αξιωματικό για να διορθώσει την αδικία, προς όφελος και του στρατεύματος. Ο Σαραντάρης το αρνήθηκε, λέγοντας ότι θα πάει εκεί που η Πατρίδα τον έταξε. Ο Ελύτης εξέφρασε τον θυμό του, που έχει καταγραφεί και στα «Ανοιχτά χαρτιά» του: «Θέλω απροκάλυπτα να καταγγείλω το επιστρατευτικό σύστημα… που δεν ξέρω πώς κατάφερε να κρατήσει στα Γραφεία και στις Επιμελητείες όλα τα χοντρόπετσα θηρία των αθηναϊκών ζαχαροπλαστείων και να ξαποστείλει στην πρώτη γραμμή το πιο αγνό και ανυπεράσπιστο πλάσμα. Έναν εύθραυστο διανοούμενο που μόλις στεκότανε στα πόδια του, που όμως είχε προφτάσει να κάνει τις πιο πρωτότυπες και γεμάτη από αγάπη σκέψεις για την Ελλάδα και το μέλλον της. Ήταν σχεδόν μια δολοφονία. Διπλωματούχος ιταλικού πανεπιστημίου -ο μόνος ίσως στο στράτευμα- θα μπορούσε να είναι περιζήτητος σε οποιαδήποτε από τις Υπηρεσίες αντικατασκοπείας ή ανάκρισης αιχμαλώτων… Αλλά όχι. Έπρεπε να φορτωθεί το γυλιό και τον οπλισμό των τριάντα οκάδων, για να χαθεί παραπατώντας μες στα χιονισμένα φαράγγια ένας ακόμη ποιητής, ένας ακόμη αθώος στο δρόμο του μαρτυρίου».
 
Στις 5 Οκτωβρίου 1940 μαζί με πολλούς άλλους στρατιώτες ξεκίνησε από τον Σταθμό Λαρίσης με το τρένο για  τη Χαλκίδα. Προορισμός τα σύνορα. Από τη Χαλκίδα  με καμιόνια έφτασαν στο όμορφο χωριό Καστράκι των Μετεώρων, κοντά στην Καλαμπάκα. Οι στρατιώτες στις εξόδους γέμιζαν τις ταβέρνες και έπιναν. Ο Σαραντάρης έγραφε ποιήματα, ένα από τα οποία, τόγραψε στις 16 Οκτωβρίου 1940:
 
«Η θάλασσα με το καθρέφτη/Πέφτει στην αγκαλιά του ανέμου/ Εδώ είναι το ποτάμι/ Ο Πηνειός/ Εδώ η θάλασσα δε φαίνεται/ ας χυμήξουν τα πλατάνια./Οι βάτραχοι/ ας μάθουν το χρώμα τ’ ουρανού./ Εμείς οι στρατιώτες/ Θα πλύνουμε τα πόδια μας/ Στα σύννεφα/ Και στα περιστέρια θα βάλουμε νερό/ Η δίψα όνειρο να γίνει/ Κάτω από τις χλαίνες/ τη νύχτα/ Να περπατήσεις στο φεγγάρι ώρες στρατιώτης/ Και να μαλάξεις τα βουνά με τα βήματά σου».
 
Στις 5 το πρωί της 28^ης Οκτωβρίου 1940 ξύπνησε τους στρατιώτες ο Ταγματάρχης, τους ενημέρωσε ότι οι Ιταλοί άρχισαν ενέργειες κατά των ελληνικών θέσεων στα φαράγγια της Πίνδου και διέταξε άμεση αναχώρηση από την Καλαμπάκα για τα σύνορα προς ενίσχυση των στρατιωτών της πρώτης γραμμής. Η πορεία ήταν αδιάκοπη. Κράτησε περίπου 40 ώρες. Σε κάποιες ολιγόλεπτες στάσεις οι φαντάροι μοιράζονταν κουραμάνα και ξηρούς καρπούς. Στη διαδρομή έβρεχε συνέχεια. Οι γυλιοί είχαν γίνει ασήκωτοι. Έφτασαν στο χωριό Βωβούσα του Ανατολικού Ζαγορίου. Ο Σαραντάρης τοποθετήθηκε στον 3^ο Λόχο. Ήταν πολύ κουρασμένος, όπως όλοι οι φαντάροι. Σμούρωσε σε ένα πεζούλι εκκλησίας και κοιμήθηκε. Ξημερώνοντας ακούστηκαν οι σάλπιγγες του Λαρισινού συντάγματος και άρχισε η μάχη. Οι Έλληνες πήραν στο κατόπι τους Ιταλούς και άρχισε η προέλασή τους. Πέρασαν την Κλεισούρα και έφτασαν στην Τρεμπεσίνα. Το χιόνι αρκετό, η λάσπη κάλυπτε τα άρβυλα. Του Σαραντάρη είχαν τελειώσει και τα τελευταία ίχνη αντοχής του. Κοντά στην ταλαιπωρία έχασε και τα γυαλιά του. Δεν έβλεπε τίποτε… Συστρατιώτης τον λυπήθηκε και του είπε πως θα πηγαίνει δίπλα του κι εκείνος θα είναι τα γυαλιά του… Κάπου κοιμήθηκαν. Το πρωί το τάγμα ξεκίνησε για την μάχη. Ο Σαραντάρης με δυσκολία πλέον ακολουθούσε. Είπε στον συστρατιώτη, που τον βοήθησε,  να τον αφήσει και να ακολουθήσει το τάγμα. Αισθανόταν εξουθενωμένος. Στο Κιλαρίτσι και σε κάτι στάβλους κάθισε στο χώμα σε σχεδόν πλήρη εξάντληση. Εκεί τον συνάντησε ο στρατιώτης Θεμιστοκλής Αθηνογένης. Παρουσιάστηκαν μαζί, στις 5 Οκτωβρίου 1940,  και έκτοτε τον είχε, κατά κάποιο τρόπο, στην προσοχή του. Ο Σαραντάρης του ζήτησε κάτι να φάει. Ο Θεμιστοκλής είχε ένα κομμάτι ξερή κουραμάνα, του το έδωσε. Αισθάνθηκε κάπως καλύτερα. Έβγαλε από την τσέπη του χαρτιά, κομμάτια από κουτιά τσιγάρων, όπου είχε γράψει ποιήματα, ένα από τα οποία άρχιζε «Εγώ που οδοιπόρησα/ Με τους ποιμένες της Πρεμετής/ Είχα τα μάτια μου/ Παντοτινά στραμμένα/ Στο εωθινό σου πρόσωπο…». Ο Αθηνογένης έπρεπε να φύγει. Τότε, ως από Θεού,  εμφανίστηκε άλλος συστρατιώτης του, ο Γιώργος Πολιτάρχης, ποιητής και εκδότης ποιητικών συλλογών, που γνώριζε την ποιότητα της ποίησής του, και έμεινε κοντά του. Ο Σαραντάρης αισθανόταν ότι ήταν κοντά στον θάνατο και του ζήτησε να φύγει και να τον αφήσει να πεθάνει εκεί, στα βουνά της Ηπείρου. Εκείνος δεν τον άφησε και όταν πέρασε φάλαγγα που πήγαινε στα Γιάννενα τον έβαλαν σε ένα φορτηγό για να πάει στο εκεί νοσοκομείο.
 
Οι γιατροί είδαν ότι δεν μπορούσαν να κάνουν κάτι για να τον σώσουν. Αποφάνθηκαν ότι είχε τύφο και τον έστειλαν στην Αθήνα… Όταν έφτασε  ήταν ήδη εξαϋλωμένος. Η αδελφή του έτσι περιγράφει τις τελευταίες του στιγμές:
 
«Το τέλος του ήταν πολύ κοντά. Εμείς, οι συγγενείς και οι φίλοι, περιτριγυρίζαμε το κρεββάτι του και κλαίγαμε βουβά. Μας είδε και με το γλυκό του χαμόγελο, γεμάτος από ειρήνη και πίστη, άρχισε εκείνος να μας παρηγορεί και να μας ενδυναμώνει, παροτρύνοντάς μας να μην κλαίμε, διότι η ζωή δεν τελειώνει στον κόσμο αυτόν, διότι η ζωή είναι αιώνια και συνεχίζεται, διότι μετά τον θάνατό του θα ζήσει μιαν άλλη, μεγαλύτερη χαρά…».
 
Ο αείμνηστος ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος, φίλος του Σαραντάρη, έζησε έτσι τις τελευταίες ημέρες του:
 
«Ας μου επιτραπεί να βεβαιώσω πως είχε ο Σαραντάρης, τις τελευταίες ημέρες της ζωής του, νικήσει τον φόβο του θανάτου. Άρρωστος βαριά τις πρώτες εβδομάδες του 1941, ύστερα από τον υποσιτισμό και άλλες κακουχίες, επάνω στα χιονισμένα βουνά της Αλβανίας, όπου υπηρετούσε ως απλός στρατιώτης, ενταγμένος, παρά τη μεγάλη μυωπία του, σε μονάδα της πρώτης γραμμής του μετώπου, είχε μεταφερθεί τελικά σε κλινική των Αθηνών… Εκεί ο Σαραντάρης ήταν όλως διόλου γαλήνιος ενώπιον του θανάτου και ψιθύρισε προς τους λυπημένους συγγενείς και φίλους παραινέσεις για εμμονή στον δρόμο της αρετής, υψωμένος ήδη ο ίδιος στη σφαίρα της αγιότητας».
 
Σημ. Τα όσα εγράφησαν πάρθηκαν από τα βιβλία:
 
Ολυμπίας Καράγιωργα «Γιώργος Σαραντάρης ο μελλούμενος», Εκδ. Δίαυλος, Αθήνα, 1995.
Οδυσσέα Ελύτη «Ανοιχτά χαρτιά», Εκδ. Ίκαρος, στ΄ έκδοση, Σεπτέμβριος 2004.
Κων. Δεσποτόπουλου «Φήμη απόντων», Εκδ. Καστανιώτη 1995.
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου «Γιώργος Σαραντάρης: Ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος», Εκδ. Έκπληξη, Αθήνα, 2011.
             
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ο Γιώργος Σαραντάρης, η θάλασσα και η αιωνιότητα

 
Ο σημαντικός μας ποιητής και υπαρξιστής διανοούμενος Γιώργος Σαραντάρης (1908-1941) εμπνεύστηκε από τη θάλασσα και τη συνέδεσε με την αιωνιότητα του ανθρώπου, στην οποία απολύτως επίστευε. Στις ποιητικές συλλογές του και στα ποιητικά του κατάλοιπα είναι πάνω από τριάντα τα ποιήματά του με θέμα τη θάλασσα. Στην ποιητική του συλλογή «Στους φίλους μιας άλλης χαράς», που εκδόθηκε το 1940 και ήταν η τελευταία προ της θυσίας του στα βουνά της Πίνδου, γράφει το ποίημα «Σε καμαρώνω»:
 

«Σε καμαρώνω θάλασσα δική μου/ Που μοιάζεις μ’ ενός άγγελου την αίγλη
Κ’ έχεις φτερά για να μην αποθάνω/ Αν με ζεστάνει ο πόθος της ζωής σου/
Και μαζί σου τραβήξω στον ουρανό/ Μέσα στα μάτια του αγέρα ταξιδεύοντας/ Και με λουλούδια την ανάσα των πουλιών».
 
Ο Σαραντάρης είχε τόσο δεθεί με την θάλασσα, που στις «Παρενθέσεις» του, που δημοσιεύθηκαν στη «Νέα Εστία», στις 15 Φεβρουαρίου 1940, έγραψε επιγραμματικά: «Σιγά-σιγά νιώθω πως η θάλασσα είναι ένα στοιχείο του είναι μου». Και ως προς την αιωνιότητα στο πρώτο του φιλοσοφικό δοκίμιο «Συμβολή σε μια φιλοσοφία της ύπαρξης», που εκδόθηκε το 1937, τονίζει με ακράδαντη πεποίθηση: «Τα σύνορα του ανθρώπου είναι η αιωνιότητα».
 
Ο έξοχος ερευνητής του Σαραντάρη Ζήσιμος Λορεντζάτος (1915-2004) σημειώνει στο βιβλίο του «Διόσκουροι»:
 
«Η θάλασσα του Σαραντάρη δε μοιάζει με τις άλλες θάλασσες. Έχει μέσα στις προεκτάσεις της κάτι το νωπό, το βγαλμένο τώρα από τα χέρια του δημιουργού, ή από τα θεοτικά πρότυπα της σκέψης του… Η θάλασσα του Σαραντάρη είναι η θάλασσα του δημιουργημένου κόσμου, αδιαμέριστη από ολάκερη την κτίση που “υπετάγη ουχ εκούσα” με την ελπίδα πως ελευθερωθήσεται από της δουλείας της φθοράς, η θάλασσα όπως μπόρεσε να τη στήσει μπροστά μας μοναχά ο λόγος του Δημιουργού -όχι των ανθρώπων- φυσική και υπερφυσική συνάμα σε όλη την απροσμέτρητη απλότητα της πνευματικής αποκαραδοκίας (Σημ. προσδοκίας) της: “Αύτη η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρος, εκεί ερπετά ων ουκ έστιν αριθμός, ζώα μικρά μετά μεγάλων” (Ψαλμός 103)» («Διόσκουροι», Εκδ. «Δόμος», Αθήνα, 1997, σελ. 57).
 
Η ακράδαντη πίστη του Σαραντάρη στην αιωνιότητα συνδέεται άμεσα με τον ουρανό και τη θάλασσα, που είναι δημιουργήματα του Θεού. Γράφει στην  ίδια ποιητική συλλογή του «Στους φίλους μιας άλλης χαράς» και στο ποίημα «Μιλώ»: «Μιλώ γιατί υπάρχει ένας ουρανός που με ακούει». Και στο ποίημά του «Άλλοτε η θάλασσα» γράφει:
 
«…Από τους βράχους ως τα βουνά μας οδηγούσε ο Γαλαξίας/ Κι όταν έλειπε η θάλασσα είταν κοντά μας ο Θεός».
 
Ο Σαραντάρης παραγκωνίστηκε, οι ηδονιστές, όπως τους χαρακτήρισε ο ίδιος, τον έριξαν στη χαράδρα της λήθης. Όμως εκείνος, με τα γραπτά του, αποτελεί πάντα σημείο σταθερού προσανατολισμού για τον κάθε Έλληνα. Κατά τον Λορεντζάτο «την παρουσία του στην ελληνική λογοτεχνία πρέπει να τη θεωρούμε πάντα ως συνεισφορά ενός ανθρώπου  ο οποίος έχει φτάσει στο σημείο -μόνος ίσως στην Ελλάδα- να έχει απόλυτη επίγνωση του γεγονότος πως η τέχνη στα χρόνια μας ψεύτισε… αφού δεν υπάρχει σήμερα στη ζωή μας καθολική αλήθεια ή διδασκαλία πνευματική, ώστε να τροφοδοτηθεί με αυτήν η τέχνη και να την εκφράσει…» («Διόσκουροι», αυτ. σελ. 57).
 
Ο καθηγητής Μιχάλης Μερακλής γράφει από την πλευρά του στο βιβλίο του για τον Σαραντάρη «Γιατί τον είχαμε λησμονήσει…» (Εκδ. «Παραφερνάλια - Τυπωθήτω», Αθήνα, 2002, σελ. 11):
 
«Καθώς απαγγέλλω στίχους του Σαραντάρη νιώθω πως μου είναι αδύνατο να μην ομολογήσω πια εδώ κάποια γνώμη μου, πως στις μέρες μας γεννήθηκε ένας ποιητής, που είχε την ακριβή τύχη, αυτός μόνος, να φτάσει το Σολωμό και, σε μερικές στιγμές, να τον ξεπεράσει. Ο Σαραντάρης είναι ο μόνος που, μετά το Σολωμό, έδωσε, κατά τρόπο καλλιτεχνικά ακέραιο και στερεό, την εξαλλαγή του ανθρώπινου πόνου σε μεταφυσική δίψα. Ο Σολωμός μένει πάντα ο μάγος της μουσικής μέσα στην ποίηση, σ’ αυτό δεν τον ξεπέρασε κανείς. Ο Σαραντάρης όμως μας δίνει πολλές φορές το ποιητικό μήνυμα πιο πνευματικά, πιο βαθιά, πιο σύγχρονα…».
 
Ο εκ των ολίγων Ελλήνων λογίων πολιτικών αείμνηστος Παναγιώτης Κανελλόπουλος συνδεόταν με τον Σαραντάρη και όταν ρωτήθηκε από την  ποιήτρια Ολυμπία Καράγιωργα τί θα μας προσφέρουν τα «Άπαντα» του, που τότε κυκλοφορήθηκαν από τη Βικελαία βιβλιοθήκη, εκείνος απάντησε λακωνικά και εύστοχα: «Μια ακόμη μεγαλύτερη συνείδηση του εαυτού μας και του προορισμού μας» (Ολ. Καράγιωργα «Γιώργος Σαραντάρης - Ο μελλούμενος» Εκδ. «Δίαυλος, Αθήνα, 1995, σελ. 195).
 
Ο Παν. Κανελλόπουλος, όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του Σαραντάρη έγραψε: «Από τους μαθητές μας που, αν και νεώτατοι  τότε, ήταν ισότιμα και πνευματικά ελεύθερα μέλη του κύκλου, ξεχώρισε προ πάντων ο Γιώργος Σαραντάρης, που πέθανε νέος, στο 1941, εκτελώντας το στρατιωτικό του καθήκον στο Αλβανικό μέτωπο, ένα ωραίο ποιητικό πνεύμα που αντιμετώπισε προβλήματα του υπαρξισμού με μια καταπληκτικά πρωτότυπη σκέψη» («Τα Δοκίμια», Εκδ. Εταιρείας Φίλων Παν. Κανελλόπουλου, Αθήνα, 2002, Τόμος Γ΄, σελ. 137).
 
Ο Οδυσσέας Ελύτης έγραψε για τον φίλο του (Σημ. Έτσι τον αποκαλεί ο ίδιος) Γιώργο Σαραντάρη:
 
«Δεν έχω γνωρίσει, θα ’θελα να το διακηρύξω, μορφή πνευματικού ανθρώπου αγνότερη από τη δική του. Άπραγος, αδέξιος, ανίκανος για οτιδήποτε πρακτικό, ζούσε με το τίποτε και δεν του χρειαζότανε τίποτε άλλο έξω από την ποίηση… Με όραμα την Ορθοδοξία και την «άλλη χαρά», το ασήμι αυτό που οι αγροίκοι της κριτικής μας το πήρανε για μπακίρι, προσδοκούσε τα πάντα από τους νέους, που τους αλίευε γύρω από τις πανεπιστημιακές σχολές και τους ενθουσίαζε και ονειρευότανε να τους αντιπαρατάξει στητούς και περήφανους στην Ευρώπη» (Οδ. Ελύτη «Ανοιχτά Χαρτιά», Εκδ. «Ίκαρος», Αθήνα,  Στ΄ Έκδ. 2004, σελ. 344).
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ελευθερίες και ελευθερία

 
Υπάρχουν πολλές ελευθερίες: ελευθερία της Τέχνης -για την οποία γίνεται τελευταίως πολύς λόγος- και της Φιλοσοφίας, πολιτική ελευθερία, κοινωνική ελευθερία, εμπορική ελευθερία, σεξουαλική ελευθερία… Όλες αυτές προέρχονται από τη γνώση, που πηγάζει από τη φύση και την ηδονή.
 

Ο ποιητής και φιλόσοφος Γιώργος Σαραντάρης θεωρεί ότι «η γνώση είναι η στέρεη τροφή του ηδονιστή», που δε μπορεί να βρει άλλη πιθανότητα απόλυτου, παρά στη φύση. Αλλά, όπως προσθέτει, κάθε ελευθερία που αντλείται από τη φύση είναι αυταπάτη ελευθερίας, γιατί η γνώση και η φύση δεν είναι το απόλυτο. (Γιώργου Σαραντάρη «Έργα», Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο, Τομ. 1, σ. 162-163). Έτσι, εν ονόματι αυτού που ονομάζουν ελευθερία, οι οπαδοί του διαφωτισμού έφτασαν στις γνωστές απάνθρωπες ακρότητες του σαδισμού, της δολοφονίας εμβρύων, της υποβοηθούμενης θανάτωσης, των αυτοκτονιών, της όλο και περισσότερο αυξανόμενης χρήσης ναρκωτικών, της βίας, της εκμετάλλευσης των αδυνάμων, της επικράτησης του ατομικού, συλλογικού, κρατικού συμφέροντος παρά του δικαίου και της αλήθειας.
 
Από την πλευρά του ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι βάζει στο στόμα του εκπροσώπου του πνεύματος της Δύσης ιεροεξεταστή το κατηγορώ εναντίον του Ιησού Χριστού, γιατί έδωσε την απόλυτη ελευθερία στον άνθρωπο, που «τίποτε και ποτέ δεν υπήρξε γι’ αυτόν και την ανθρώπινη κοινωνία κάτι πιο αφόρητο…». Και προσθέτει ο ιεροεξεταστής προς τον Ιησού προβλεπτικά, αυτό που ήδη συμβαίνει στις ημέρες μας: «Το ξέρεις πως θα περάσουν αιώνες και αιώνες και η ανθρωπότητα θα διακηρύξει με το στόμα της Σοφίας και της Επιστήμης της, πως έγκλημα δεν υπάρχει και πως συνεπώς δεν υπάρχει αμαρτία και πως υπάρχουν μονάχα πεινασμένοι;…» (Θιοντόρ Ντοστογιέφσκι «Αδελφοί Καραμάζοφ», Εκδ. Γκοβόστη, 2014, σελ. 291).
 
Και πάρα κάτω ο ιεροεξεταστής ερωτά τον Ιησού: «Μα είναι δυνατόν λοιπόν να μη σκέφτηκες πως τελικά ο άνθρωπος θα απαρνηθεί ακόμα και τη μορφή Σου και την αλήθειά Σου, συντετριμμένος κάτω από το τρομερό βάρος: την ελευθερία της εκλογής;… Λαχταρούσες την ελεύθερη αγάπη και όχι τους δουλικούς ενθουσιασμούς του σκλάβου, του τρομοκρατημένου μπροστά σε μια ισχύ που τον συντρίβει. Μα και εδώ εκτίμησες τους ανθρώπους  τόσο που δεν τ’ αξίζανε, γιατί φυσικά αυτοί είναι δούλοι, αν και πλάστηκαν επαναστάτες» (Αυτ. σελ. 294-295). Όμως, παρά τις αντιδράσεις των εχθρών Του και παρά τις προδοσίες των επικαλουμένων χριστιανών  ο Θεάνθρωπος Ιησούς είναι και θα είναι πάντα ο νικητής, υποστηρίζει ο μέγας Ρώσος συγγραφέας.
 
Η  Δύση ανάγοντας σε απόλυτες ιδέες τη φύση, τη γνώση και την ηδονή, τις μετατρέπει σε αρχές Δικαίου και εν ονόματι της ελευθερίας διώκει όλους όσοι δεν τις ακολουθούν. Η ανθρωπότητα το έζησε και το βιώνει και σήμερα. Ο διαφωτισμός προβάλλεται ως κάτι το σημαντικό, αλλά αποσιωπώνται τα καταστρεπτικά για την ανθρωπότητα  αποτελέσματα της εφαρμογής του. Επισημαίνονται μόνο οι τεχνολογικές του κατακτήσεις και ο πλούτος που δημιούργησε. Αποσιωπώνται η από τις μεγάλες δυνάμεις της Δύσης εκμετάλλευση των πτωχών ανθρώπων, η δουλεία, που επιβλήθηκε από αυτές σε εκατομμύρια ανθρώπων, η αποικιοκρατία και η άθλια μεταχείριση των ιθαγενών και οι σε βάρος τους γενοκτονίες στις ΗΠΑ, στην Αυστραλία, στην Νέα Ζηλανδία, στον Καναδά.
 
Για ποιες μεταρρυθμίσεις μιλάνε οι νοσταλγοί του Ροβεσπιέρου; Είναι χαρακτηριστικός ο λόγος της μετριοπαθούς και σοφής  επαναστάτριας, του Κόμματος των Γιρονδίνων, Μαρί Ζαν Ρολάν, την ώρα που την πήγαιναν στην καρμανιόλα: «Ελευθερία! Τί εγκλήματα διαπράττονται στο όνομά σου!».
 
Η γενοκτονία στην Βανδέα και οι, κατά την περίοδο της τρομοκρατίας, με συνοπτικές διαδικασίες, δολοφονίες όποιου υπήρχε η υπόνοια ότι ήταν «εχθρός της Επανάστασης» είναι ενδεικτικά της ποιότητας αυτού που ονομάζεται διαφωτισμός και γαλλική επανάσταση. Τα ίδια και χειρότερα από τους οπαδούς των διαφωτιστών Μαρξ και Ένγκελς στη Σοβιετική Ένωση και στους δορυφόρους της. Και δεν χρειάζεται πολύ για να μιλήσει κανείς για την ποιότητα του ήθους και την αγάπη προς την Ελευθερία των Άγγλων. Αρκεί να δει το χάρτη με τις αποικίες που είχαν στα τέλη του 19^ου αιώνα, η σε βάρος των ανατολικών ευρωπαϊκών χωρών συμφωνία τους με τον Στάλιν και η βάρβαρη συμπεριφορά τους στην Μεγαλόνησο Κύπρο. Οι Γερμανοί γέννησαν τον Ναζισμό και αιματοκύλισαν την Ευρώπη και οι Ιταλοί τον φασισμό. Μετά από όλα αυτά για ποια ποιότητα ελευθερίας μπορούν να μας μιλήσουν οι ιδεολόγοι του Διαφωτισμού;…        
 
Οι εχθροί του Ιησού Χριστού γράφουν ανακριβώς ότι οι Χριστιανοί γκρέμισαν ειδωλολατρικούς ναούς, κάτι που οι οπαδοί του Διαφωτισμού σεβάστηκαν… Οι Έλληνες των πρώτων αιώνων ήσαν οι ίδιοι που από ειδωλολάτρες βαπτίσθηκαν Χριστιανοί και μετέτρεψαν τους ναούς τους σε χριστιανικούς, αφού επί αιώνες είχαν υποστεί πολλούς διωγμούς, με εκατομμύρια μαρτύρων.
 
Ως ατράνταχτο επιχείρημα της συμπεριφοράς των Ελλήνων χριστιανών έναντι των ειδωλολατρικών μνημείων είναι ο ναός του Παρθενώνα στην Αθήνα. Τον είχαν διατηρήσει σχεδόν ακέραιο επί 23 αιώνες και ήρθαν οι εκπρόσωποι του Διαφωτισμού Μοροζίνι και Έλγιν και τον κατέστρεψαν. Αυτή είναι η αλήθεια. Και για ποιο σεβασμό μιλάνε οι οπαδοί του Διαφωτισμού σε ναούς, όταν οι Γάλλοι επαναστάτες μετέτρεψαν σε κρατικό μνημείο τον μεγαλοπρεπή Ναό της Αγίας Γενεβιέβης, προστάτιδας των Παρισίων; Όταν έκλεισαν εκατοντάδες ναούς και μοναστήρια και πήραν την ιδιοκτησία τους; Τα ίδια και χειρότερα συνέβησαν στη Σοβιετική Ένωση. Με ιδεολογικούς φανατισμούς, με το ψέμα και με τη βία νομίζουν οι μηδενιστές ότι θα επιβάλλουν την ιδεολογία τους, γιατί δεν βλέπουν ότι έχουν οι ίδιοι προκαλέσει ένα σε βάρος τους φονικό  ανεμοστρόβιλο.
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Καταδικασμένοι σε αθανασία

 
Ένα από τα θεολογικότερα κείμενα για την Ανάσταση του Θεανθρώπου Ιησού Χριστού είναι αυτό που έγραψε ο Άγιος Ιουστίνος (Πόποβιτς) το 1936*. Γράφει:
 

«Οι άνθρωποι κατεδίκασαν τον Θεόν εις Θάνατον, ο Θεός όμως δια της αναστάσεως Του “καταδικάζει” τους ανθρώπους εις αθανασία… Οι άνθρωποι ήθελαν να καταστήσουν τον Θεόν θνητό, αλλ’ ο Θεός δια της Αναστάσεώς Του, κατέστησε τους ανθρώπους αθανάτους… Όλη η ιστορία του Χριστιανισμού δεν είναι κάτι άλλο παρά ιστορία ενός και μοναδικού θαύματος, του θαύματος της του Χριστού αναστάσεως, το οποίο συνεχίζεται διαρκώς εις όλας τας καρδίας των χριστιανών από ημέρας εις ημέραν, από έτους εις έτος, από αιώνος εις αιώνα μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας».
 
Ο Άγιος Ιουστίνος σημειώνει πως η αμαρτία βαθμιαίως σμικρύνει την ψυχή του ανθρώπου, την πλησιάζει προς τον θάνατο, την μεταβάλλει από αθάνατη εις θνητή, από άφθαρτη και απέραντη εις φθαρτή και πεπερασμένη. Όσο περισσότερες αμαρτίες έχει ο άνθρωπος, τόσο περισσότερο είναι θνητός. Και προσθέτει: «Εις τον ανθρώπινο κόσμο μας ο θάνατος είναι το μεγαλύτερο βάσανο και η πιο φρικιαστική απανθρωπία. Η απελευθέρωσις από αυτό το βάσανο και από αυτή την απανθρωπία είναι ακριβώς η σωτηρία. Αυτή τη σωτηρία δώρισε εις το ανθρώπινο γένος μόνο ο Νικητής του θανάτου - ο Αναστάς Θεάνθρωπος… Εις τέσσερις μόνο λέξεις συγκεφαλαιούνται και τα τέσσερα Ευαγγέλια του Χριστού: Χριστός Ανέστη! - Αληθώς Ανέστη!».
 
Τον ίδιο χρόνο (1936) που ο Άγιος Ιουστίνος έγραψε το αναφερθέν πόνημά του ο ποιητής και στοχαστής Γιώργος Σαραντάρης στο φιλοσοφικό του δοκίμιο «Συμβολή σε μια φιλοσοφία της ύπαρξης» έγραψε πως «ο χρόνος της ζωής ενός ανθρώπου είναι η αιωνιότητα, αλλά μονάχα σαν αγκαλιαστεί από τον Ιησού Χριστό… Τα σύνορα του Ανθρώπου είναι η αιωνιότητα». Και προσθέτει: «Για να υφίσταται η αιωνιότητα… είναι αναγκαία η πίστη σα στοιχείο ψυχολογικό, αλλά και εννοιολογικό συνάμα… Αν κανείς δεν προχωρήσει πέρα, μα τουναντίον πιστέψει μονάχα στην παρούσα ζωή τελικά δεν θα πιστέψει σε τίποτε, ή, όπως λ.χ. συνέβηκε στον Φρόϊντ, θα πιστέψει στη libido και ουσιαστικά στον θάνατο».
 
Στο επόμενο φιλοσοφικό δοκίμιό του «Η παρουσία του ανθρώπου», γραμμένο από τον Οκτώβριο του 1937 έως τον Φεβρουάριο του 1938, ο Γιώργος Σαραντάρης τονίζει ότι το παράδειγμα του Θεανθρώπου Χριστού είναι όχι μόνο για τους χριστιανούς όλων των εποχών, αλλά για όλα τα άτομα της γης και όλων των μελλούμενων εποχών, γιατί κάθε άνθρωπος όταν δώσει λόγο στη γέννησή του δεν μπορεί να αποφύγει το όραμα, το νόημα και την αλήθεια Του. Και διερωτάται: «Αλλά πώς, εμείς τα τωρινά άτομα, εμείς που έχουμε στις φλέβες μας το δηλητήριο του ηδονισμού των πρόσφατων αιώνων της ευρωπαϊκής ιστορίας και που κατά συνέπεια μας αποκλείεται η οδός της αγάπης… πώς οι τέτοιοι εμείς θα επιτύχουμε ο Θεάνθρωπος να διαμορφώσει ολάκερο το βίο μας, να βρίσκεται παρών σε όλες τις πράξεις μας, να γίνει έμμονη ενεργητική πίστη;». Και απαντά ότι για να πετύχουμε να ζήσουμε κατά Χριστό χρειάζεται θαρραλέα να αντικρύσουμε τον ηδονισμό μας και να απομακρυνθούμε από αυτόν, για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα του θανάτου και να ζήσουμε από αυτή τη ζωή την αιωνιότητα.
 
Αν δούμε την καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου, από την ώρα που γεννιέται έως τη θανή του, διαπιστώνουμε ότι, όπως σε κάθε εποχή, έτσι και τώρα κατευθύνεται από τις συνθήκες. Χαρακτηριστικό φαινόμενο αυτών των συνθηκών είναι στις μεγαλουπόλεις το πώς ζουν και το πώς κινούνται οι εργαζόμενοι προς και από τις εργασίες τους στους διαδρόμους του μετρό και στους δρόμους. Βλέπει κανείς στις δύο κατευθύνσεις  εκατομμύρια ανθρώπων να κινούνται με το ίδιο ταχύ βήμα, που θυμίζει βηματισμό στρατευμάτων. Το πρόγραμμα ζωής συγκεκριμένο, που δεν ευνοεί τις σχέσεις των γονέων μεταξύ τους και με τα παιδιά τους. Το διάβασμα ελαχιστοποιείται. Η προσέλευση σε πολιτισμικές εκδηλώσεις μειώνεται. Ο ηδονισμός και ο ατομισμός μαζί με τις συνθήκες διαβίωσης οδηγούν σε μείωση των γεννήσεων, σε απαξίωση του θεσμού της οικογένειας και σε αδιαφορία προς τον σκοπό της ζωής. Οδηγούν επίσης σε παράλογες έως και ανθρωποκτόνες διαθέσεις για την αρχή και το τέλος της ανθρώπινης ζωής.
 
Σε αυτές τις συνθήκες ζωής, όπως γράφει ο Άγιος Ιουστίνος (Πόποβιτς), για την ανθρώπινη ύπαρξη ο Αναστάς Θεάνθρωπος παραμένει τα πάντα εν πάσι: Ό,τι το Ωραίο, το Καλό, το Αληθές, το Προσφιλές, το Χαρμόσυνο, το Θείο, το Σοφό, το Αιώνιο. Γι’ αυτό και πάλιν και πολλάκις και αναρίθμητες φορές: Χριστός Ανέστη!
  
*Το κείμενο είναι μεταφρασμένο από τον αείμνηστο Μητροπολίτη πρ. Ερζεγοβίνης Αθανάσιο (Γιέβτιτς) στα ελληνικά και δημοσιεύεται στο βιβλίο «Άνθρωπος και Θεάνθρωπος» του Εκδ. Οίκου «Αστήρ», Εκδ. 1969, σελ. 40-49. 
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Από την Ιερά Εξέταση στον γουοκισμό*

 
Η Δύση, που ως φιλοσοφία ζωής και σκέψης εδράζεται στην Ευρώπη, είναι σε μεγάλη παρακμή, που είναι αποτέλεσμα διαδρομής αιώνων. Ανέκαθεν είχε μίαν έπαρση υπεροχής και ένα τραγικού αποτελέσματος αλάθητο, που οδηγούσε σε εκατόμβες θυμάτων και σε μια αέναη αναζήτηση του ορθού, μονίμως από λανθασμένο δρόμο. Έτσι σε φιλοσοφικό - εκκλησιολογικό επίπεδο επιδίωξε να κυριαρχήσει στην Οικουμένη χρησιμοποιώντας τη βία. Η αλαζονεία της οδήγησε στο σχίσμα του 1054 και η «ομολογία της πίστεως» έφερε την Ιερά Εξέταση. Αποτέλεσμα: για να «σωθούν» χριστιανοί βασανίζονταν ή καίγονταν ζωντανοί... Και έρχεται η πρώτη αντίδραση. Οι επικεφαλής της Διαμαρτύρησης ορθώς βλέπουν τα λάθη της παποσύνης, αλλά αντιδρούν λάθος. Αποϊεροποιούν την Εκκλησία και θεωρούν ως πετυχημένο χριστιανό τον πλούσιο και ισχυρό, που μπορεί να επιβάλει τις απόψεις του.
 

Με το πνεύμα αυτό αρχίζουν οι κατακτήσεις, οι αποικίες, η δουλεία, τα προτεκτοράτα και η ανάπτυξη του εμπορίου με την εκμετάλλευση των υποδουλωθέντων γηγενών. Έχοντας κυριαρχήσει στις ψυχές τους η κατακτητική και η εκμεταλλευτική φύση οι Ευρωπαίοι (Άγγλοι, Γάλλοι, Ισπανοί, Πορτογάλοι, Βέλγοι, Ολλανδοί, Βενετοί) δεν έχουν ηθικούς φραγμούς προκειμένου του συμφέροντός τους. Οι γηγενείς των σημερινών  ΗΠΑ, Αυστραλίας, Καναδά, Νέας Ζηλανδίας υπέστησαν γενοκτονία, ή / και βιαίως αφομοιώθηκε μέρος του πληθυσμού τους.  
 
Σε πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο υπήρξε πάλι αντίδραση στα αυταρχικά καθεστώτα, με τη Γαλλική Επανάσταση. Πάλι με λάθος τρόπο. Για την επικράτησή της χρησιμοποιήθηκε η βία, με αποτέλεσμα γενοκτονία στη Βανδέα, βαρβαρότητα κατά της Εκκλησίας και χιλιάδες θυμάτων, που εκτελέστηκαν στην εφευρεθείσα για μαζικότερες εκτελέσεις γκιλοτίνα. Σημειώνεται ότι ανάμεσα στα θύματα που εκτελέστηκαν με την γκιλοτίνα ήσαν και οι πρωτεργάτες Της Μαρά, Νταντόν, Ροβεσπιέρος και άλλοι...
 
Η κατακτητική βουλιμία προκαλεί στον 20ό αιώνα, πάντα με κέντρο την Ευρώπη, τους δύο παγκοσμίους πολέμους, με τους περισσότερους νεκρούς από τότε που γράφεται η Ιστορία και με τη χρήση πυρηνικών όπλων που είχε ως αποτέλεσμα τον αφανισμό εκατοντάδων χιλιάδων άοπλων πολιτών. Η βίαιη επίσης κατάληψη της εξουσίας από  ολοκληρωτικά  καθεστώτα οδηγεί στα γκουλάγκ, στα ψυχιατρεία, στους φούρνους, στις εκτελέσεις εκατομμύρια αθώων πολιτών, λόγω της φυλής και της θρησκείας τους, ή της διαφωνίας τους με τα απάνθρωπα καθεστώτα.
 
Από το 1950 και μετά οι Ευρωπαίοι και τα πνευματικά τους παιδιά, οι Αμερικανοί, διεξήγαγαν  πολέμους με χιλιάδες νεκρούς, ενόπλους και αμάχους, στο Βιετνάμ, στο Αφγανιστάν, στη Λιβύη, στο Ιράκ, στη Συρία, στη Σερβία, στην υποσαχάρια Αφρική, έως και στα νησιά Φόκλαντ, στη Νότια Αμερική, ενώ, για λόγους γεωπολιτικούς, διατηρούν βάσεις σε δεκάδες χώρες του κόσμου, έχοντας και λόγο στα όσα συμβαίνουν σε αυτές τις χώρες…
 
Η προ ολίγων ετών εκδηλωθείσα αντίδραση στα όσα έπραξαν οι Ευρωπαίοι κατά το παρελθόν δεν είναι απλώς λανθασμένη, εξελίσσεται σήμερα σε ένα νέο είδος απάνθρωπου ολοκληρωτισμού. Είναι ο λεγόμενος «γουοκισμός», ή «το κίνημα των αφυπνισμένων». Όπως γράφουν οι Γ. Καραμπελιάς και Γ. Ρακκάς «το κίνημα των αφυπνισμένων εκφράζει έναν μεσσιανισμό και μια φανατική προσήλωση στην ορθοπολιτική ορθοδοξία, που παραπέμπει στις σκοτεινότερες στιγμές ολοκληρωτικών καθεστώτων, χωρίς καμία διάκριση μεταξύ των θετικών και αρνητικών στοιχείων του ευρωπαϊκού πολιτισμού». (Εισαγωγή στο βιβλίο του Ματιέ Μποκ - Κοτέ «Η φυλετική επανάσταση και άλλα ιδεολογικά ζιζάνια», Εναλλακτικές εκδόσεις, 2021, σελ. 10-12).
 
Το κίνημα των αφυπνισμένων (γουοκισμός) είναι η συνέχεια της ολοκληρωτικής ιδεολογίας του κομμουνισμού και του ναζισμού και είναι το άλλο άκρο από τον δρόμο που διδάσκει με τον πολιτισμό του ο Ελληνισμός και με τη διδασκαλία του ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός, αλλά και άλλοι Ευρωπαίοι διανοούμενοι και πολιτικοί. Η δική μας η αντίληψη, ως Ελλήνων, είναι πως διατηρούμε κάθε τι καλό και ωφέλιμο του παρελθόντος, μετανοούμε και διορθώνουμε τα λάθη που έγιναν και προχωράμε, πάντα ως Ευρωπαίοι, με βάση την Αθήνα, τη Ρώμη και τα Ιεροσόλυμα. Οι γουοκιστές αντίθετα έχουν φτάσει στα άκρα και επιτίθενται σε στοιχεία που μας ενώνουν ως ευρωπαίους  και στην ίδια τη ζωή μας ως βιολογικών όντων, που υπακούομε σε βασικούς, σταθερούς και αμετάβλητους κανόνες της φύσης. Υποστηρίζουν λ.χ. πως «η αποαποικιοποίηση, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1950, δεν θα ολοκληρωθεί παρά μόνο όταν οι λαοί της Ευρώπης γίνουν ξένοι στην πατρίδα τους».
 
Για την καταστροφή των ευρωπαϊκών λαών, όσο και της ίδιας της  ανθρώπινης ταυτότητας και υποκειμενικότητας χρησιμοποιούν το ζήτημα του σεξουαλικού προσανατολισμού. Η θεωρία του φύλου, κατά τους γουοκιστές, είναι αυθαίρετη κοινωνική κατασκευή και πρέπει να αποδομηθεί. Οι λέξεις άντρας και γυναίκα, κατ’ αυτούς, πρέπει να εξαφανιστούν, «αφού ασκούν πίεση στα μη δυαδικά άτομα»… Κατά την προπαγάνδα τους ΟΛΑ είναι κοινωνική κατασκευή και επομένως τα πάντα μπορούν να αποδομηθούν. Το φυσικό δεν υπάρχει, το πολιτισμικό είναι αυθαίρετο…  Ο φανατισμός τους είναι τόσος που ο γουοκιστής πάστορας Εμμανουέλ Κλίβερ, δημοκρατικός βουλευτής, έφτασε στη γελοιότητα, κατά την προσευχή που είπε να συμπληρώσει στο «amen» το «a-women»…
 
Οι Γ. Καραμπελιάς και Γ. Ρακκάς στα όσα περιγράφουν περί της επιβολής των εν λόγω απολύτως αυθαίρετων και παράλογων καταστάσεων προσθέτουν ότι κατά τον Κοτέ το βασικό τέχνασμα μέσω του οποίου επιχειρείται η φίμωση κάθε αντίλογου είναι η «ακροδεξιοποίηση της πολιτικής διαφωνίας»: Όποιος αμφισβητεί την πολιτική ορθότητα θεωρείται ότι νομιμοποιεί τον ακροδεξιό λόγο και καταδικάζεται σε εξοστρακισμό.
 
Μετά τα όσα παρατέθηκαν η Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας και ο Πρωθυπουργός της, που πανηγύρισαν για την ψήφιση του γάμου των ομοφυλοφίλων, προτείνεται να σκεφθούν πάλι το γεγονός και να αναλογισθούν τί έπραξαν και ποιους εξυπηρέτησαν με αυτόν τον Νόμο και με τα όσα θα ακολουθήσουν. Να σκεφτούμε και οι Έλληνες πώς από μια σταθερή ελπίδα και φάρο σταθερών ευρωπαϊκών αξιών που είμαστε επιδιώκεται να υποταγούμε στους γουοκιστές και να αφομοιωθούμε στη μηδενιστική ζωή που προωθούν. Για να αμυνθούμε επιτυχώς ηθικά, πνευματικά και πολιτισμικά πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η Δύση μας έχει ανάγκη και όχι εμείς Εκείνην. Πριν από 86 χρόνια, τον Φεβρουάριο του 1938, πρόβλεψε τη σημερινή κατάσταση ο Έλληνας ποιητής και μεγάλος στοχαστής Γιώργος Σαραντάρης στο φιλοσοφικό του δοκίμιο «Η παρουσία του ανθρώπου» και μας ενημερώνει:
 
«Χρειάζεται η Δύση να μας μάθει κάτι περισσότερο από τον τεχνικό πολιτισμό; Ερωτώ τούτο, γιατί δεν βρίσκω τίποτε άλλο ουσιαστικό να μπορεί να μας μάθει η χτεσινή και η σημερινή Δύση. Στον πνευματικό πολιτισμό όταν κανείς δεν κατέχει πίστη, είναι σαν να μην κατέχει τίποτε. Η Δύση δεν κατέχει τίποτε, μήτε για τον εαυτό της. Οι παραδόσεις της μας είναι άχρηστες. Τον τεχνικό της πολιτισμό δεν μπορεί να τον φυλάξει για να κατορθώνει πάντοτε να μας τον μαθαίνει αυτή. Ο τεχνικός πολιτισμός καλύπτει σιγά - σιγά τη γη, παύει μέρα την ημέρα να είναι προνόμιο της Δύσης, που δεν μπορεί να αντιταχθεί σε τούτη τη μοίρα της. Η Δύση ολοένα φθείρεται και εφ’ όσον δεν πιστεύει και δεν μπορεί να πιστέψει στον άνθρωπο, ανταποκρίνεται σε ένα νόμο υπέρτατης δικαιοσύνης η αναπόφευκτη παρακμή της».
 
*Ο γουοκισμός είναι μια επαναστατική διαδικασία που διαπερνά όλες τις δυτικές κοινωνίες με στόχο να οδηγήσει στην «εξαφάνιση» των παραδοσιακών δυτικών κοινωνιών και ταυτόχρονα στη βιολογική «εξαφάνιση» των φύλων μέσα από την άρνηση της σεξουαλικής ταυτότητας.
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Η Καράγιωργα και ο Σαραντάρης

 
Η ποιήτρια και με πολλά ακόμη ταλέντα Ολυμπία Καράγιωργα απεβίωσε στην αγαπημένη της Λέρο, ιδιαίτερη πατρίδα της μητέρας της, στις 5 Ιανουαρίου 2024. Σύμπτωση: ακριβώς πριν τριάντα χρόνια, στις 4 Ιανουαρίου 1994, τελείωσε το γράψιμο του πρωτότυπου στην ιδέα και μεγάλου ενδιαφέροντος βιβλίου της για τον χριστιανό ποιητή και στοχαστή Γιώργο Σαραντάρη. Στον πρόλογό του σημειώνει: «Πρωί 4.1.94… Έτοιμο το βιβλίο και τέλειο πια, έτοιμος και τέλειος ο καινούργιος απρόσμενος εκδότης…».
 

Για το βιβλίο «Γιώργος Σαραντάρης: Ο μελλούμενος», που εξέδωσε ο «Δίαυλος», η Ολυμπία Καράγιωργα εργάσθηκε επί τριάντα χρόνια, από το 1964 έως το 1994.Τον ποιητή τον γνώρισε τυχαία ξεφυλλίζοντας τα βιβλία με ποιήματα του Σαραντάρη, που εκδόθηκαν με επιμέλεια του φίλου του Γιώργου Μαρινάκη. Της ήταν άγνωστος ο ποιητής, αλλά την εντυπωσίασε το έργο του. Βρήκε αυτόν τον άγνωστο και στους περισσότερους Έλληνες ποιητή «βαθύ, μεστό, τραγικά ανθρώπινο…» και βάλθηκε να τον κάνει ευρύτερα γνωστό…
 
Στο μυαλό της Ολυμπίας μπήκε η σκέψη να μελετήσει τη ζωή του Σαραντάρη και στη συνέχεια να ψάξει να βρει ανθρώπους που έζησαν μαζί του, που τον γνώρισαν και αντάλλαξαν σκέψεις, που υπηρέτησαν μαζί στο μέτωπο κατά τον Ελληνο - Ιταλικό πόλεμο, από το οποίο ο Σαραντάρης επέστρεψε στην Αθήνα ετοιμοθάνατος και απεβίωσε στις 25 Φεβρουαρίου 1841, στα 33 του χρόνια. Όλα αυτά τα γεγονότα - μαρτυρίες, που, σε σύνθεση, παρουσιάζουν τη ζωή του ποιητή, τον χαρακτήρα του και το έργο του χρειάσθηκε τριάντα χρόνια η Ολυμπία Καράγιωργα να συγκεντρώσει και να δημοσιεύσει. Είναι μια τεράστια ιστορική - λογοτεχνική έρευνα, μια Οδύσσεια, που Ιθάκη της είναι το εξαιρετικό της βιβλίο.  
 
Το επίτευγμα της Ολυμπίας Καράγιωργα είναι ότι μίλησαν για τον Γιώργο Σαραντάρη μεγάλες προσωπικότητες των γραμμάτων, που κατανόησαν την ποίηση του και τη φιλοσοφική του σκέψη. Σημειώνω ότι η κυριαρχούσα τότε, και περισσότερο σήμερα, στον τόπο μας ιντελιγκέντσια όχι μόνο διαφώνησε με το έργο του Σαραντάρη, αλλά και τον περιθωριοποίησε, τον εξοστράκισε. Όταν η Καράγιωργα συνάντησε τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη και συζήτησαν για τον παραγκωνισμό του σημαντικού ποιητή και στοχαστή εκείνος  της είπε: «Πώς να τον σεβαστούν οι ζωικοί; Αυτός είναι ένας νηστικός άνθρωπος που όμως με την ένταση του την εσωτερική ζει πιότερο απ’ τον χορτασμένο».
 
Πώς να  αποδεχθούν τον Σαραντάρη οι αντίθεοι, που καλύπτονται πίσω από την ανυπαρξία του ανθρώπου, όταν το βιβλίο της Καράγιωργα στις πρώτες του σελίδες έχει το ιδιόγραφό του: «Πολιτισμένος είναι μονάχα όποιος πιστεύει στην αιωνιότητα του ανθρώπου. 13/6/33»; Πώς να τον αποδεχθούν οι ατομιστές και οι ηδονιστές όταν γράφει πως «η Δύση καλλιεργεί τη θνητή ζωή του ατόμου, την καλλωπίζει» και πως «η Δύση λησμονεί τον θάνατο, αλλά ο θάνατος είναι η κύρια υποστασιακή προοπτική της»;  Χαρακτηριστικό είναι πως και τώρα, στον θάνατό της, ΟΛΟΙ όσοι έγραψαν για την Ολυμπία το έργο ζωής της για τον Σαραντάρη το πέρασαν ως μόνο έναν τίτλο…
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ο ήρωας ποιητής του ’40

 
Πολλοί ποιητές πέθαναν κατά την ιταλογερμανική κατοχή, όπως ο Παλαμάς. Ένας μόνο πέθανε κατά την διάρκεια του ελληνο-ιταλικού πολέμου. Ο Γιώργος Σαραντάρης.  Δύο συστρατιώτες του διηγούνται στην Ολυμπία Καράγιωργα (Σημ. Οι μαρτυρίες τους υπάρχουν στο πολύ ενδιαφέρον βιβλίο της «Γιώργος Σαραντάρης ο Μελλούμενος», Εκδ. Δίαυλος, Αθήνα, 1995, σ. 372 κ.ε.) το πώς θυσιάστηκε στα βουνά της Πίνδου. Ο ένας διηγείται:
 

«Περάσαμε την Κλεισούρα, τη φοβερή Τρεμπεσίνα, αυτό το γυμνό, άγριο βουνό… Πολλές φορές συναντηθήκαμε με τον Σαραντάρη στα λασποχώρια από όπου περνούσαμε. Είμασταν εξουθενωμένοι και οι δυό. Πολύ περισσότερο όμως εκείνος. Δεν είχε, από την αρχή, πολλά αποθέματα αντοχής. Κάποτε βρέθηκα στο Κιλαρίτσι. Σε κάτι στάβλους είδα τον Σαραντάρη καθισμένο κάτω στο χώμα σε φοβερή εξάντληση. Ήταν χλωμός, αδύναμος. Τα μάτια του φωσφόριζαν παράξενα. Τον πλησίασα. Θυμάμαι ότι γονάτισα να του μιλήσω καθώς ήταν καθισμένος. “Έχεις τίποτα να μου δώσεις να φάω;” μου είπε. Έψαξα το σακίδιο. Βρήκα ένα κομμάτι ξερή κουραμάνα. Τούδωσα. Ύστερα με κόπο ανέσυρε από τον χιτώνα του ένα μάτσο χαρτιά. Το πρώτο που μούδειξε χαμογελώντας ήταν ιατρική γνωμάτευση, που τον έστελνε στο νοσοκομείο στα Γιάννενα… Το δεύτερο ήταν ένα ποίημα…».
 
Ο δεύτερος συστρατιώτης του τον βρήκε να στέκεται ακίνητος στην ερημιά. Έτρεξε κοντά του. Από κοντά ο Σαραντάρης τον γνώρισε. «Έχασα τα γυαλιά μου» του είπε. «Δεν βλέπω τίποτε…». «Μη φοβάσαι μωρέ Γιώργο» του απάντησε. Άνθρωποι είμαστε, ό,τι χρειαστεί εγώ θάμαι κοντά σου». Ο Σαραντάρης δεν αντέδρασε. Ήταν εξουθενωμένος. Τον κράτησε από την πλάτη και τον βοήθησε να κατέβουν τη χαράδρα. Δεν είχε δύναμη. Τον κρατούσε. Κάπου κάτω από τα κάτασπρα έλατα, ψευτοκατασκήνωσαν. Οι δικοί του προχώρησαν. Τους άφησε. Δεν μπορούσε να αφήσει μόνο τον Σαραντάρη. Του έδωσε λίγο ψωμί, που το έφαγε δύσκολα. Τον είδε τόσο εξαντλημένο και  σκέφθηκε: «Πού να πάει ο Σαραντάρης χωρίς μάτια και ποιόν να ακολουθήσει;»…
 
Εξαντλημένος μεταφέρθηκε στα Γιάννενα, όπου οι εκεί γιατροί δεν μπόρεσαν κάτι να του προσφέρουν και μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου απεβίωσε στις 25 Φεβρουαρίου 1941 και δεν έζησε την υπό Γερμανούς και Ιταλούς κατοχή. Ο φίλος του Σαραντάρη Ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος έγραψε για το τέλος του Σαραντάρη: «Άρρωστος βαριά, ύστερα από τον υποσιτισμό και τις κακουχίες του επάνω στα χιονισμένα βουνά της Αλβανίας, όπου υπηρετούσε ως απλός στρατιώτης, ενταγμένος παρά την μυωπία του, σε μονάδα πρώτης γραμμής του μετώπου, ήταν γαλήνιος ενώπιον του θανάτου και ψιθύριζε προς τους παραβρισκόμενους δύο νέους που τον θαύμαζαν «παραινέσεις για εμμονή στον δρόμο της αρετής, υψωμένος ήδη στη σφαίρα της αγιότητας».
 
Επίσης ο Καθηγητής και Ακαδημαϊκός Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος μιλώντας στο Λεωνίδιο, ιδιαίτερη πατρίδα του Σαραντάρη και σε εκδήλωση για τον ποιητή, τόνισε μεταξύ άλλων: «Θυμόμαστε τον Γιώργο Σαραντάρη, τον κρατούμε στη μνήμη μας και ειδοποιούμε τους νέους να τον κρατήσουν στην ψυχή τους, γιατί υπήρξε αληθινός Έλληνας…».
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Σολωμός και Σαραντάρης

 

Διονύσιος Σολωμός και Γεώργιος Σαραντάρης: Δύο ποιητές φιλόσοφοι

 

Το 2023 είναι ένα έτος που συνδέει τον εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό με τον Τσάκωνα σημαντικό ποιητή Γεώργιο Σαραντάρη. Φέτος συμπληρώθηκαν διακόσια χρόνια από το γράψιμο του Εθνικού μας Ύμνου και ενενήντα χρόνια από την έκδοση της πρώτης ποιητικής συλλογής του Σαραντάρη στην Ελλάδα «Οι αγάπες του χρόνου».
 
Και οι δύο μεγάλωσαν και εκπαιδεύθηκαν στην Ιταλία, αλλά είχαν αγάπη στην Ελλάδα, στην οποία ήρθαν και προσέφεραν το ταλέντο τους και ο Σαραντάρης και τη ζωή του. Και οι δύο είχαν πλούσιο το ταλέντο της ποίησης και οι δύο  είχαν την ικανότητα της φιλοσοφικής σκέψης. Και οι δύο αγάπησαν τη γλώσσα του λαού και έγραψαν σε αυτήν. Και οι δύο ήσαν ιδιοφυείς και ενώ εκπαιδεύτηκαν σε ιταλικά σχολεία και πανεπιστήμια όχι μόνο έμαθαν τα ελληνικά, αλλά έγραψαν υψηλού επιπέδου ποίηση και πεζά κείμενα. Και οι δύο ήσαν ρομαντικοί και με ευαισθησίες προς τις γυναίκες, αλλά και οι δύο δεν παντρεύτηκαν. Και οι δύο ήσαν πιστοί Ορθόδοξοι Χριστιανοί, με πίστη βαθιά και ακλόνητη.
 
Ο Σολωμός γεννήθηκε το 1798 στη Ζάκυνθο. Ο πατέρας του Νικόλαος πλούσιος έμπορος και ιταλικής κουλτούρας, η μητέρα του Αγγελική λαϊκής καταγωγής μιλούσε την κοινή ελληνική γλώσσα. Το 1808, δεκαετής ο Διονύσιος, πήγε στην Ιταλία, όπου τέλειωσε δημοτικό, γυμνάσιο και λύκειο και το 1815 εισήχθη στη Νομική σχολή του ιστορικού Πανεπιστημίου της Παβίας (κοντά στο Μιλάνο). Στο διάστημα των σπουδών του γνώρισε αξιόλογους λογοτέχνες. Για άγνωστο λόγο στα είκοσι του χρόνια, το 1818, εγκατέλειψε τις σπουδές του στο τρίτο έτος και επέστρεψε στη Ζάκυνθο. Απεβίωσε στην Κέρκυρα το 1857.
 
Ο Γιώργος Σαραντάρης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1908, επειδή η μητέρα του Ματθίλδη, από το Πραστιώτικο γένος Σωτήρου ήθελε να γεννήσει κοντά στη μητέρα της, κατά το έθιμο. Σε ηλικία περίπου ενός έτους με την μητέρα του πήγαν στην Μπολόνια, όπου είχε εμπορική επιχείρηση ο πατέρας του, Δημήτριος Σαραντάρης. Στο σπίτι μιλούσαν συνήθως ελληνικά και όλοι οι άρρενες αισθάνονταν το χρέος να υπηρετήσουν ως στρατιώτες την Ελλάδα. Ο Γιώργος Σαραντάρης, όπως και η αδελφή του Λέλα, τέλειωσαν δημοτικό, γυμνάσιο και λύκειο στην Μπολόνια. Ο Γιώργος συνέχισε τις σπουδές του  και  εισήχθη στη Νομική σχολή του ιστορικού πανεπιστημίου της. Λόγω οικονομικών δυσχερειών η οικογένειά του αργότερα μετακινήθηκε σε μέγαρο που διέθετε στην κωμόπολη Μονταπόνε, κοντά στην Ανκόνα. Κοντά στο Μονταπόνε είναι και η πόλη Ματσεράτα, που έχει πανεπιστήμιο και Νομική Σχολή. Εκεί τέλειωσε ο Γιώργος το Πανεπιστήμιο. Η διπλωματική διατριβή του, -αμετάφραστη ακόμη στα ελληνικά-, έχει τίτλο «Η τελεολογική αρχή στο δίκαιο - Καντ και Γέρινγκ». Ο Σαραντάρης σε ηλικία 23 ετών, το 1931, ήρθε στην Ελλάδα να υπηρετήσει τη θητεία του, όπως όλοι οι συγγενείς του.  Στην Ελλάδα έζησε το υπόλοιπο της σύντομης ζωής του. Απεβίωσε στις 25 Φεβρουαρίου 1941, πριν συμπληρώσει τα 33 του χρόνια.
 
Για την παρόμοια ζωή και την προσφορά των Σολωμού και Σαραντάρη έγραψε ο Ζήσιμος Λορεντζάτος:
 
«Είναι παράξενο να το συλλογίζεται κανένας, αλλά όπως γύρισε τον περασμένο αιώνα ο Σολωμός από την Ιταλία (1818) να διδάξει τους γραμματιζούμενους Έλληνες τη γλώσσα τους, έτσι και στον αιώνα μας ο Σαραντάρης γύρισε -πάλι από την Ιταλία (1931)- να διδάξει στους γραμματιζούμενους Έλληνες την πίστη τους, δηλαδή την πνευματική παράδοσή τους» (Ζήσιμου Λορεντζάτου «Διόσκουροι - Γιώργος Σαραντάρης και Δημήτριος Καπετανάκης», Εκδ. Δόμος, Αθήνα, 1997, σελ. 212).
 
Ο πολυγραφότατος και με σημαντική προσφορά στη συνέχεια της Παράδοσής μας καθηγητής της λαογραφίας και της ιστορίας της λογοτεχνίας Μ.Γ. Μερακλής στο βιβλίο του «Γιώργος Σαραντάρης - Γιατί τον είχαμε λησμονήσει...», (Εκδ. Τυπωθήτω - Γ. Δαρδανός, Αθήνα 2002, σελ. 11) έγραψε για τις ομοιότητες του Σαραντάρη με τον Σολωμό:
 
«Πρώτα πρώτα ο κοινός αγώνας τους για την κατάκτηση της λησμονημένης μητρικής τους γλώσσας, ύστερα από πολύχρονη αποδημία... Ακόμη ούτε ο ένας, ούτε ο άλλος άσκησαν κάποιο επάγγελμα, παρά μονάχα ασχολήθηκαν με την ποίηση και την φιλοσοφία. Και οι δύο ήσαν φύσεις ευαίσθητες, δειλές, μοναχικές». Ο Μερακλής προχωρεί και σε μια τολμηρή εκτίμηση:
 
«Ο Σαραντάρης ήταν ο ποιητής που είχε την ακριβή τύχη, αυτός μόνος, να φτάσει τον Σολωμό και, σε μερικές στιγμές, να τον ξεπεράσει. Ο Σαραντάρης είναι ο μόνος, που, μετά το Σολωμό, έδωσε κατά τρόπο καλλιτεχνικά ακέραιο και στερεό, την εξαλλαγή του ανθρώπινου πόνου σε μεταφυσική δίψα. Ο Σολωμός μένει πάντα ο μάγος της μουσικής μέσα στην ποίηση, σ’ αυτό δεν τον ξεπέρασε κανείς. Ο Σαραντάρης όμως μας δίνει πολλές φορές το ποιητικό μήνυμα πιο πνευματικά, πιο βαθιά, πιο σύγχρονα..» (Βλ. και Γ.Ν. Παπαθανασόπουλου «Γιώργος Σαραντάρης: Ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος», Εκδ. Έκπληξη, Αθήνα, 2011, σελ. 187).
 
Ο ίδιος ο Γιώργος Σαραντάρης αγαπούσε και θαύμαζε τον Σολωμό και εκτιμούσε ιδιαίτερα το ήθος και τη σκέψη του. Σε ιδιόγραφο σημείωμα  που έχει στα χέρια της η οικογένεια του αείμνηστου Παναγιώτη Σαραντάρη γράφει: «Ο Σολωμός είναι ο μεγαλύτερος νεοέλληνας ποιητής, αλλά αυτό δεν φτάνει. Νομίζω πως είμεθα ώριμοι για να εξετάσουμε κριτικά τη μορφή του Σολωμού από άλλη σκοπιά, πως στον πολιτισμό μας συμφέρει, σαν κατανόησε την αθανασία του ποιητή, αλλιώς να αγκαλιάσει το αντικείμενο του θαυμασμού του. Αυτό σημαίνει να ακολουθήσουμε το Σολωμό στα ζωντανά του στοιχεία, όπου να βρούμε πως το πνεύμα του κάνει ένα με το λεγόμενο ελληνικό πνεύμα και πως το τελευταίο δεν είναι χίμαιρα, εφόσον δεν είναι χίμαιρα η αισθητική αξία της σολωμικής ποίησης» (Αυτ. σελ. 182).
 
Ο Σαραντάρης προχωρεί ακόμη περισσότερο και συγκρίνει τον λυρισμό του Σολωμού με αυτόν σημαντικών ευρωπαίων ποιητών:
 
«...Δεν θα απαντήσεις ποτέ στον λυρισμό του Σολωμού τη λαγνεία ενός Μποντλαίρ ή ενός Βερλαίν, ή την πεισιθάνατη πνοή ενός Λεοπάρντι, μήτε η χαρά του μέσα στη Φύση έχει τον τόνο της μοναχικής μέσα στη Φύση χαράς ενός Κητς. ...Η απιστία στον Κητς, στο Σέλλεϋ δεν τους επιτρέπει να χαρούν την ευτυχία του Σολωμού, κι αν ο Κητς την πλησιάζει πιότερο, τούτο συμβαίνει γιατί είναι περισσότερο αθώος. Αλλά για μένα κ΄ η ευτυχία του Κητς στάζει στο βάθος την πίκρα εκείνη, που είναι δεμένη με την αυταπάτη του, όσο κι αν θέλουμε να τον συγχωρήσουμε γι’ αυτήν, σα στοχαστούμε πόσο νέος πέθανε, ο πιο νέος νεκρός από τους μεγάλους ευρωπαίους λυρικούς» (Αυτ. σελ. 183).
 
Ο Σαραντάρης συμπίπτει με τον Σολωμό και στην φιλοπατρία. Είπαμε πως και οι δύο αν και έζησαν στην Ιταλία, επέστρεψαν στην Ελλάδα και αφιέρωσαν τη ζωή και το έργο τους σε αυτήν. Ο Σαραντάρης απεβίωσε το 1941, σε ηλικία 33 ετών, πολεμώντας την φασιστική Ιταλία στα βουνά της Πίνδου. Η φιλοπατρία του τον κάνει να κατανοήσει αυτήν του Σολωμού και να γράψει: «Δε μπορείς να νιώσεις την πνοή της σολωμικής ποίησης αν δεν νιώσεις ταυτόχρονα τι σημαίνει για τον Έλληνα το Μεσολόγγι».           
 
Ο Σολωμός βίωσε την Επανάσταση των Ελλήνων κατά της τυραννίας. Γράφει ο Νικόλαος Τωμαδάκης: «Είκοσι τριών ετών μόλις ο Σολωμός κατά την έναρξιν του Ιερού Αγώνος, αντελήφθη αμέσως την σημασίαν την οποίαν είχεν η αφύπνισις των ηθικών και ηρωϊκών δυνάμεων του Έθνους και έταξε τον εαυτόν του εις την υπηρεσίαν της Πατρίδος, κατά την δύναμιν της δωρεάς του Κυρίου, με το τραγούδι εις το στόμα και την νουθεσίαν εις τα χείλη. Έγραψε τον Μάϊον του 1823 τον Ύμνον εις την Ελευθερίαν. Αυτό δεν ήτο απλώς ένα τραγούδι, ήτο μία πράξις, μία παρουσία ηθικής δυνάμεως εις τον τιτάνειον Αγώνα... Η Ελευθερία ήτο η ιδία η Ελλάς, είχε βγει από τα ιερά κόκκαλα των αρχαίων Ελλήνων. Οι πολεμισταί ήσαν βέβαια γενναίοι Μοραΐτες, Ρουμελιώτες, Σουλιώτες κ.α. Νεοέλληνες, αλλά τα έργα των η συμπεριφορά των τα κατορθώματά των τον έκαμαν να φωνάξη: Ω  τριακόσιοι! Σηκωθήτε και ξανάλθετε σε μας, τα παιδιά σας θέλει ιδήτε πόσο μοιάζουνε με Σας. Αυτή η απάντησις περνά πέραν από την ποίησιν και εγγίζει την αλήθειαν της Ιστορίας. Επικυρώνει την συνέχειαν του Ελληνισμού από την αρχαιότητα μέχρι της Επαναστάσεως...» (Νικ. Τωμαδάκη «Σολωμού Άπαντα», Εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα, 1969, σελ. 14).
              
Η φιλοπατρία του Σαραντάρη καλλιεργήθηκε και με την ανάγνωση των βιβλίων του ιδιοφυούς ιστοριοδίφη Σπυρίδωνος Ζαμπελίου. Κατά την επίσκεψή μας  στο Μέγαρο των Σαραντάρη στο Μονταπόνε της Ιταλίας, μαζί με τον αείμνηστο Παναγιώτη Σαραντάρη και την θυγατέρα του Βάνα (Ιωάννα) Σαραντάρη βρήκαμε στη βιβλιοθήκη του ποιητή το βιβλίο του Ζαμπέλιου «Κρητικοί Γάμοι», το οποίο είχε εκτυπωθεί στο Τορίνο το 1871. Κατά τον Ζήσιμο Λορεντζάτο ο Σαραντάρης διαλέγει για οδηγό του στην αναζήτηση της πνευματικής του παράδοσης τον Ζαμπέλιο, οποίος, κατά τον Σολδάτο, «είναι ο πρώτος νεοέλληνας ιστορικός που συλλαμβάνει και εκφράζει με δύναμη την έννοια της συνέχειας του Ελληνισμού από την αρχαιότητα μέχρι της εποχής του» (Χρ. Σπ. Σολδάτου «Σπ. Ζαμπέλιος (1815-1881)», Αθήνα 2003, Τόμος Α΄, σελ. 295).
 
Επηρεασμένος από τον Ζαμπέλιο και τον Σολωμό ο Σαραντάρης γράφει στο πρώτο του φιλοσοφικό  δοκίμιο «Συμβολή σε μια φιλοσοφία της ύπαρξης»: «Νομίζω πως η σημερινή Ελλάδα μπορεί να κρίνει το λεγόμενο δυτικό πολιτισμό. Μπορεί και πρέπει να κρίνει τον τέτοιο πολιτισμό, αν θελήσει να σωθεί από την επιρροή που η ίδια η Ευρώπη εξάσκησε πάνω μας έναν ολάκερο αιώνα, κ’ επιθυμήσει να βρει την καθαρότητα μιας παρθενικής θέας και το αυτούσιο κάλλος της δικής μας χώρας και των ανθρώπων της...».  
 
Περατώνοντας τη σύντομη αυτή ομιλία μου  για τον εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό και τον συμπατριώτη μας σημαντικό ποιητή και στοχαστή Γιώργο Σαραντάρη θα απαγγείλω κάτι από το ποιητικό έργο τους. Από τον Διονύσιο Σολωμό τις τελευταίες στροφές (151-158) από τον Εθνικό μας Ύμνο, μια και είναι η επέτειος των 200 χρόνων από την σύνθεσή του. Να τονίσω πως αφιερώνει τον  Ύμνο στην Ελευθερία, που Ελευθερία είναι η ίδια η Ελλάδα μας, γιατί οι Έλληνες δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς ελευθερία... Στους τελευταίους στίχους απευθύνεται ως Έλληνας και μαζί με όλους τους Έλληνες στους ξένους ισχυρούς της Γης. Αν ζούσε στην εποχή μας περίπου τα ίδια θα έγραφε και σήμερα για την Ελλάδα και την Κύπρο μας...
 
Ω ακουσμένοι εις την ανδρεία!
καταστήστε ένα σταυρό
και φωνάξετε με μία
Βασιλείς κοιτάξτ’ εδώ
 
Το σημείο που προσκυνάτε
είναι τούτο και γι’ αυτό
ματωμένους μας κοιτάτε
στον αγώνα τον σκληρό.
 
Ακατάπαυστα το βρίζουν
τα σκυλιά, και το πατούν
και τα τέκνα του αφανίζουν,
και την πίστι αναγελούν.
 
Εξ αιτίας του εσπάρθη, εχάθη
αίμα αθώο χριστιανικό,
που φωνάζει από τα βάθη
της νυκτός, να ΄κδικηθώ.
 
Δεν ακούτε, εσείς εικόνες,
του Θεού τέτοια φωνή;
τώρα επέρασαν αιώνες,
και δεν έπαψε στιγμή.
 
Δεν ακούτε; Εις κάθε μέρος
σαν του Άβελ καταβοά,
δεν είν΄ φύσημα του αέρος
που σφυρίζει εις τα μαλλιά.
 
Τι θα κάμετε; Θ’ αφίστε
να αποκτήσωμεν εμείς
ελευθερίαν, ή θα την λύστε
εξ αιτίας πολιτικής;
 
Τούτο αν ίσως μελετάτε
ιδού εμπρός σας τον Σταυρό,
βασιλείς, ελάτε, ελάτε,
και κτυπήσετε κ’ εδώ.
 
Από τον Σαραντάρη θα πω επίσης ένα ποίημα πατριωτικό. Πρέπει να τονίσω για μιαν ακόμη φορά πως η πίστη του στον Θεό ήταν βαθιά και η αγάπη στην Ελλάδα μέχρι θυσίας της ζωής του.  Έχει γράψει σε δύο παραλλαγές το ποίημά του «Εμείς οι Έλληνες». Θα απαγγείλω την πλουσιότερη παραλλαγή, που παραμένει επίκαιρη και στις ημέρες μας, όπως  του Σολωμού:
 
Εμείς οι Έλληνες
Που σε χαρούμενα νησιά έχουμε τόπο
Σε άμοιρη στεγνή γη
Που την υγραίνει ευλάβεια στον αιώνα
Η πλούσια ανάμνηση
Ο άφθονος ήλιος
Εμείς ίσαμε τώρα δουλοπάροικοι
Ξένων ξεμωραμένων εξουσιών
Που γέρασαν σα δέντρα
Μελαγχολικά αγνάντια στον τάφο
Και με παράξενο με αλλόφρονα εγωισμό
Ακόμα μας κρατάν στην αγκαλιά τους
Πουλιά που κρυώνουμε
Και δε νοιαζόμαστε να στήσουμε
Σε πιο πράσινο χώρο
Τη φωλιά μας
Εμείς πότε θα διαβάσουμε
Στην τύχη μας μια ώρα που δε σβύνει
Στα χέρια μας στα νιάτα μας
Μια χούφτα δύναμη και θάρρος
Που τήνε χρειάζεται και χαιρετάει
Ο ζωντανός κόσμος...
Η Δύση πού θα βρει καινούριο δρόμο
Για τις ανθρώπινες ψυχές;
 
Και ένα ακόμη σύντομο ποίημα του Σαραντάρη, με το οποίο και κλείνω την ομιλία μου. Αφορά στη γενέτειρα του καθενός μας και των προγόνων μας. Με το ιστορικό της οικογενείας του και με τη δική του προσφορά και θυσία για την Πατρίδα, μπορούμε να πούμε ότι αναφέρεται ευρύτερα μεν στην Ελλάδα, στενότερα δε στο Λεωνίδιο.
 
Έχουμε ανάγκη από λέξεις καινούργιες νωπές
βγαλμένες τώρα από το χώμα.
Σίγουρα θα φύγουμε δυσαρεστημένοι αν δεν
αποκαλύψουμε τις ρίζες της ζωής μας
Αν δεν εργαστούμε μ’ ευσυνειδησία γύρω
Από τη γενέτειρα γη.
 
Σας ευχαριστώ. 
 
Τα βιβλία που χρησιμοποίησα για την παρούσα εργασία είναι:
 
-         Ν.Β. Τωμαδάκη «Σολωμού Άπαντα», Εκδ. Γρηγόρη.
-         Γιώργου Σαραντάρη «Έργα», 2 Τόμοι σε εισαγωγή και επιμέλεια της αείμνηστης Σοφίας Σκοπετέα, Εκδ. Βικελαίας Βιβλιοθήκης, Ηράκλειο 2001,
-         Ολυμπίας Καράγιωργα «Γιώργος Σαραντάρης Ο ΜΕΛΛΟΥΜΕΝΟΣ», Εκδ, Δίαυλος, Αθήνα, 1995.
-         Γερασίμου Ζώρα «ΘΥΒΡΙΣ, Σύλλαβος Μελετημάτων Ελληνο-ιταλικού θεματολογίου», Εκδ. Δόμος, Αθήνα, 1999
-         Γερασίμου Ζώρα «Ιταλικοί αντικατοπτρισμοί - Η Ιταλία σε κείμενα Νεοελλήνων λογοτεχνών», Εκδόσεις Δόμος, 1994
-         Ζήσιμου Λορεντζάτου «Διόσκουροι: Γιώργος Σαραντάρης - Δημήτριος Καπετανάκης», Εκδ. Δόμος, Αθήνα, 1997
-         «Γιώργος Σαραντάρης - Γιατί τον είχαμε λησμονήσει...» Επιμέλεια Μ.Γ.Μερακλή, Εκδ. Τυπωθήτω, Αθήνα, 2002.
-         Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου «Γιώργος Σαραντάρης: ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος», Εκδ. Έκπληξη, Αθήνα, 2011.
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ογδόντα χρόνια από τον θάνατο του Γ. Σαραντάρη

 
Πριν από ογδόντα χρόνια απεβίωσε ο σημαντικός ποιητής και στοχαστής Γιώργος Σαραντάρης. Καχεκτικός στο σώμα και φιλάσθενος πολέμησε στην πρώτη γραμμή τους Ιταλούς και δεν άντεξε. Απεβίωσε στις 25 Φεβρουαρίου 1941, σε ηλικία 33 ετών.
 

Για την τραγικότητα του τέλους του Σαραντάρη και τον χριστιανικό τρόπο που αντιμετώπισε τον θάνατο έγραψε ο Οδυσσέας Ελύτης στα «Ανοιχτά Χαρτιά» (Εκδ. Ίκαρος, σελ. 392-393). Καταγγέλλει το επιστρατευτικό σύστημα ότι κράτησε στο Κολωνάκι «τα χοντρόπετσα θηρία των αθηναϊκών ζαχαροπλαστείων και ξαπόστειλε στην πρώτη γραμμή το πιο αγνό και ανυπεράσπιστο πλάσμα». Έναν εύθραυστο διανοούμενο, όπως τον χαρακτηρίζει, «που μόλις στεκότανε στα πόδια του, που όμως είχε προφτάσει να κάνει τις πιο πρωτότυπες και γεμάτες από αγάπη σκέψεις για την Ελλάδα και το μέλλον της».
 
Εξηγεί ο Ελύτης ότι αφού ήταν διπλωματούχος νομικός ιταλικού πανεπιστημίου -ο μόνος ίσως σε ολόκληρο το στράτευμα παρατηρεί- θα μπορούσε να ΄ναι περιζήτητος στις υπηρεσίες της αντικατασκοπείας, ή της ανάκρισης αιχμαλώτων, αντί να φορτωθεί το γυλιό και τον οπλισμό των τριάντα οκάδων και «να χαθεί παραπατώντας μες στα χιονισμένα φαράγγια ένας ακόμη ποιητής, ένας ακόμη αθώος στο δρόμο του μαρτυρίου».
 
Συνεχίζοντας ο Ελύτης γράφει για το τραγικό του τέλος: «Φαίνεται ότι πέρασε φρικτές ώρες... Φώναζε βοήθεια στους άλλους φαντάρους, αυτός ο Χριστιανός φώναζε «αδέλφια» και τ’ «αδέλφια» τον κοροϊδεύανε, τα πιο αδίσταχτα βαλθήκανε κιόλας να του κλέβουνε κουβέρτες, μάλλινα, οτιδήποτε χρήσιμο μπορούσε ο δόλιος να κουβαλεί. Απόμεινε σαν το κατατρεγμένο πουλί μέσα στην παγωνιά. Χωρίς να βαρυγκομήσει. Χωρίς να ξεστομίσει έναν πικρό λόγο. Περήφανος, μ’ ένα σώμα ελάχιστο και μια μεγάλη ψυχή, που τον κράτησε όσο που να τραγουδήσει ακόμη λίγο: “Εγώ που οδοιπόρησα με τους ποιμένες της Πρεμετής” – κι ύστερα ν’ ανεβεί “στους τόπους που αγγέλλουν τον ουρανό και συνομιλούν με τον ήλιο”. Και καταλήγει ο Ελύτης:
 
«Έτσι πέθανε ένας Έλληνας ποιητής, όταν οι συνάδελφοί του στη Δύση βλαστημούσανε το Θεό κι εμπιστεύονταν στη μαριχουάνα. Έπρεπε να το διαφυλάξουμε αυτό, να το κάνουμε σύμβολό μας και κουράγιο μας, τώρα που άρχιζαν άλλα δεινά, η πείνα, η κλούβα, οι εκτελέσεις στον τοίχο».
 
Ο Σαραντάρης εκτός από πρωτοπόρος στη σύγχρονη ποίηση και στον χριστιανικό υπαρξισμό ήταν και πρότυπο πατριώτη. Η οικογένειά του ζούσε για εκατό και πλέον χρόνια στην Ιταλία. Όμως όλα τα μέλη της διατηρούσαν την ελληνική τους συνείδηση και ταυτότητα. Ο Σαραντάρης τελειώνει τα Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Ματσεράτα  και έρχεται στην Ελλάδα να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία και μένει πλέον μόνιμα. Αυτοδίδακτος στα ελληνικά τα καλλιεργεί και εκφράζεται άριστα στην ποίηση του και στον φιλοσοφικό του στοχασμό. Ανακαλύπτει το μεγάλο ταλέντο του Οδυσσέα Ελύτη, ενισχύει τη Ζωή Καρέλλη να ασχοληθεί με την ποίηση, έχει ενδιαφέροντα φιλοσοφικό επιστολικό διάλογο με τον Πεντζίκη. Στην περίπτωσή του έχει εφαρμογή το πώς η Ελλάδα τρώγει καμιά φορά τα άξια παιδιά της.
 

Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ο ποιητής που θυσιάστηκε στην Πίνδο

 

Ο μεγάλος μας ποιητής Γιώργος Σαραντάρης θυσιάστηκε στην Πίνδο, σε ηλικία 33 ετών. Πρόλαβε πάντως να κάνει τομή στην ποίηση και στον φιλοσοφικό στοχασμό του τόπου μας. Ασθενικός, καχεκτικός, μύωπας, πτυχιούχος Νομικής στην Ιταλία κρίθηκε ότι έπρεπε να πολεμήσει στην πρώτη γραμμή και όχι να βοηθήσει στις ανακρίσεις αιχμαλώτων και στη συγκέντρωση στοιχείων από τους Ιταλούς...

           

Ο Ανδρέας Καραντώνης γράφει ότι τον συνάντησε ο Σαραντάρης τον Σεπτέμβριο του 1940 και του είπε «φεύγω, πάω φαντάρος», με πρόσωπο ήρεμο, χαμογελαστό και ολότελα σχεδόν αποπνευματωμένο. Ο Καραντώνης μελαγχολεί στη σκέψη ότι δεν θα τα βγάλει πέρα στην τραχύτητα της εμπόλεμης ζώνης και προσθέτει: «Κι όμως ακολούθησε καρτερικά τη μοίρα του, με τη συναίσθηση ότι δίνει και αυτός, όπως όλοι οι άλλοι, το “παρών” του στο κάλεσμα της Πατρίδας».

           

Ο Θεμιστοκλής Πολιτάρχης διηγείται στην ποιήτρια Ολυμπία Καράγιωργα ότι στο μέτωπο και στον 3^ο λόχο συνάντησε τον Σαραντάρη και μαζί προέλασαν στην Κλεισούρα και στην Τρεμπεσίνα. Κοντά στο χωριό Κιλαρίτσι είδε τον Σαραντάρη εξαντλημένο, χλωμό και αδύναμο. Γονάτισε για να του μιλήσει. Ο ποιητής του είπε: «Έχεις κάτι να μου δώσεις να φάω;». Είχε ένα κομμάτι ξερή κουραμάνα. Του το έδωσε. Ύστερα ο Σαραντάρης έβγαλε από την τσέπη του χαρτιά. Του τα έδειξε. Το ένα ήταν ιατρική γνωμάτευση, που τον έστελνε στο νοσοκομείο, στα Γιάννενα. Το άλλο ένα ποίημα που άρχιζε: «Εγώ που οδοιπόρησα με τους ποιμένες της Πρεμετής...». Του το χάρισε. Εκείνος τόχασε, όμως θυμόταν τον πρώτο στίχο...

           

Ένας άλλος συστρατιώτης του Σαραντάρη, ο Γιώργος Πολιτάρχης, θυμάται και λέγει στην Καράγιωργα ότι στο μέτωπο και σε ένα γείσωμα συνάντησε τον Σαραντάρη. Ήταν εξουθενωμένος. «Έχασα τα γυαλιά μου Γιώργη. Δεν βλέπω τίποτε, τίποτε...». Τον σήκωσε όρθιο, τον κράτησε, τον οδήγησε στο αντίσκηνό του, τούδωσε την κουβέρτα του και κάτι σύκα και ψωμί που τούχαν δώσει. Έφαγε και τον πήρε ο ύπνος. Όταν ξημέρωσε του είπε να φύγει και να τον αφήσει εκεί. Ο Πολιτάρχης δεν τον άκουσε. Όταν περνούσε από το μέρος εκείνο μια φάλαγγα τον παρέδωσε στον ανθυπολοχαγό...

           

Ο Ελύτης όταν έμαθε τον θάνατο του Σαραντάρη σχολίασε πως ήταν «η μόνη και η πιο άδικη απώλεια πνευματικού ανθρώπου» και κατάγγειλε το επιστρατευτικό σύστημα για δολοφονία: «Κράτησε στα Γραφεία και τις Επιμελητείες όλα τα χοντρόπετσα θηρία των αθηναϊκών ζαχαροπλαστείων και ξαπόστειλε στην πρώτη γραμμή το πιο αγνό και ανυπεράσπιστο πλάσμα. Έναν εύθραυστο διανοούμενο, που μόλις στεκότανε στα πόδια του, που όμως είχε προφτάσει να κάνει τις πιο πρωτότυπες και γεμάτες από αγάπη σκέψεις για την Ελλάδα και το μέλλον της. Ήταν σχεδόν μια δολοφονία... Στο μέτωπο απόμεινε σαν το κατατρεγμένο πουλί μέσα στην παγωνιά. Χωρίς να βαρυγκομήσει... Περήφανος, μ’ ένα σώμα ελάχιστο και μια μεγάλη ψυχή... Έτσι πέθανε ένας Έλληνας ποιητής, όταν οι συνάδελφοί του στη Δύση βλαστημούσανε το Θεό κι εμπιστεύονταν στη μαριχουάνα».

 

Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου